Η περιπέτεια ενός ψαριού στα ελληνικά ποτάμια και πώς αποκαλύπτει τον βίαιο μετασχηματισμό τους

Υπάρχουν αλλαγές στα ελληνικά ποτάμια που δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές από την όχθη.

Το νερό συνεχίζει να κυλά, ένα τοπίο μπορεί να μοιάζει απαράλλαχτο και η ανθρώπινη δραστηριότητα να μην αφήνει πάντοτε εμφανή ίχνη.

Κάτω από την επιφάνεια, όμως, τα οικοσυστήματα μεταβάλλονται.

Μια μικρή ένδειξη αυτής της αλλαγής είναι ένα ψάρι του γλυκού νερού, η ποταμοσαλιάρα  (Salariopsis fluviatilis).

Η παρουσία του στα ελληνικά ποτάμια αποτέλεσε αντικείμενο μιας μεγάλης έρευνας, η οποία εξέτασε 717 σημεία σε ολόκληρη τη χώρα.

Το αποτέλεσμα προσφέρει μια διαφορετική ματιά στην κατάσταση των ελληνικών ποτάμιων οικοσυστημάτων.

Το είδος εντοπίστηκε μόλις στο 14,4% των σημείων που εξετάστηκαν.

Οι ερευνητές το κατέγραψαν σε 46 λεκάνες απορροής, ενώ εντόπισαν ενδείξεις τοπικής εξαφάνισής του από επτά λεκάνες.

Δεν πρόκειται, ασφαλώς, για την ιστορία ενός ψαριού που απλώς «χάνεται».

Η σημασία της έρευνας βρίσκεται ακριβώς στο ότι το συγκεκριμένο είδος λειτουργεί ως παράθυρο σε έναν πολύ ευρύτερο μετασχηματισμό: στην αλλαγή της φυσικής συνέχειας των ποταμών, στην υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων και στη συρρίκνωση των υδάτινων οικοσυστημάτων.

Τα ποτάμια που κόπηκαν σε κομμάτια

Ένας ποταμός, από τη φύση του, είναι ένα συνεχές οικοσύστημα. Το νερό κινείται, οι οργανισμοί μετακινούνται και οι διαφορετικές περιοχές του συνδέονται μεταξύ τους.

Η ανθρώπινη παρέμβαση έχει αλλάξει αυτή την εικόνα.

Φράγματα, αναβαθμοί, τεχνικά έργα και υποδομές που διασχίζουν τις κοίτες μπορούν να λειτουργήσουν ως εμπόδια στη μετακίνηση των ψαριών και να διαχωρίσουν τμήματα ενός ποτάμιου συστήματος που άλλοτε επικοινωνούσαν μεταξύ τους.

Η έρευνα των επιστημόνων του ΕΛΚΕΘΕ που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Water Biology and Security, καταγράφει ένα χαρακτηριστικό στοιχείο: στο 77,7% των σημείων όπου εντοπίστηκε η ποταμοσαλιάρα υπήρχαν κοντά τεχνητά εμπόδια.

Η συσχέτιση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε εμπόδιο προκαλεί αυτομάτως την απουσία του είδους.

Αναδεικνύει, όμως, το πρόβλημα του κατακερματισμού των ποταμών. Όσο περισσότερα είναι τα εμπόδια, τόσο περισσότερο ένα ενιαίο οικοσύστημα μετατρέπεται σε μια ακολουθία απομονωμένων τμημάτων.

Για τους πληθυσμούς των ψαριών αυτό μπορεί να έχει συνέπειες στην αναπαραγωγή, στη διασπορά και στη δυνατότητα επαναποικισμού περιοχών από τις οποίες ένα είδος έχει εξαφανιστεί.

Όταν το νερό δεν είναι πια συνεχές

Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη μεταβολή, ίσως ακόμη πιο δύσκολη να αναστραφεί: η απώλεια νερού.

Η ξήρανση ποτάμιων τμημάτων και η υποβάθμιση των υδάτινων οικοτόπων περιορίζουν τον χώρο στον οποίο μπορούν να επιβιώσουν οι οργανισμοί του γλυκού νερού.

Στην Ελλάδα, όπου τα μεσογειακά ποτάμια χαρακτηρίζονται από έντονες εποχικές διακυμάνσεις, η κατάσταση γίνεται πιο σύνθετη όταν οι φυσικές διακυμάνσεις συνδυάζονται με παρατεταμένες ξηρές περιόδους και ανθρώπινες πιέσεις.

Ένα ποτάμι που διακόπτεται από ένα τεχνικό έργο και ένα ποτάμι που χάνει τμήματα της ροής του αντιμετωπίζουν διαφορετικά προβλήματα. Για τα είδη που ζουν όμως μέσα σε αυτά, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι κοινό: μικρότερος και περισσότερο κατακερματισμένος βιότοπος.