Несиемен бірге ұсынылатын сақтандыру: қазақстандықтар ақшаны кімге және қанша төлейді?
Өткен жылы қазақстандықтар өмірді сақтандыру бойынша 6,9 миллионға жуық шарт жасасқан. Алайда бұл полистердің қаншасы өз бетінше сатып алынғаны, ал қаншасы несиемен бірге ресімделгені туралы деректер жоқ. Сонымен қатар банк, микроқаржы ұйымы немесе сақтандыру агенті сақтандыруды сатқаны үшін қанша комиссия алғанын қарыз алушыға жеке хабарлауға міндетті емес, деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі.
Ал Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) қазақстандықтарға банктік қарыздар мен өзге де қаржы өнімдерін рәсімдеу кезінде ұсынылатын сақтандыру полистері туралы редакция сауалдарына жауап берді.
Мұндай сақтандыру түрі шын мәнінде ерікті ме, банк клиенттің орнына компанияны өзі таңдай ала ма, делдалдың қанша табыс табуына рұқсат етілген және неге тіпті реттеушінің өзі кредиттік сақтандырудың нақты ауқымын анықтай алмай отырғанын саралап көреміз.
6,9 млн-ға жуық полис: оның қаншасы несиемен байланысты?
ҚНРДА мәліметтеріне сәйкес, 2025 жылы сақтандыру компаниялары 6 864 377 өмірді сақтандыру шартын жасасты. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында тағы 1 785 135 шарт бекітті.
2026 жылдың бірінші жартыжылдығының соңына қарай Қазақстанда 12,1 миллионнан астам белсенді сақтандыру шарты болды. Алты ай ішінде компаниялар 858,3 миллиард теңге көлемінде сақтандыру сыйлықақыларын жинап, клиенттерге 252,9 миллиард теңге төлем жасады.
ЖИ көмегімен жасалған
Анықтама: Міндетті сақтандыру - көлік құралдары иелерінің міндетті азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру. Ол өзге адамдарға және олардың мүлкіне келтірілген залалды өтейді, бірақ жол-көлік оқиғасына кінәлі жүргізушінің көлігін жөндеу шығындарын қамтымайды.
Анықтама: КАСКО - автокөлікті ерікті сақтандыру. Полис шарттарына байланысты ол жол-көлік оқиғасы, ұрлық, өрт, табиғи апат және басқа да жағдайлар кезіндегі залалды өтей алады.
Дегенмен, бұл миллиондаған қазақстандық өз өмірі мен отбасының қаржылық болашағын сақтандыруды өз бетінше ұйғарды дегенді білдірмейді.
Сақтандыру полисін дербес түрде сатып алуға болады - мысалы, қайтыс болған немесе мүгедектікке ұшыраған жағдайда жақындарды қорғау, жинақ қалыптастыру немесе ауыр дертке байланысты шығындарды жабу мақсатында. Дегенмен, өмірді сақтандыру көбінесе банктік несиемен немесе басқа да қаржылық өніммен бірге ресімделеді.
Бұл жағдайда сақтандыру қарыз алушының ауырып қалуы, мүгедектікке ұшырауы немесе қайтыс болуы салдарынан қарыздың қайтарылмай қалу тәуекелінен қорғайды.
6,9 миллион келісімшарттың қаншасын қазақстандықтар өз бастамасымен жасасқаны, ал қаншасы несиемен бірге берілгені белгісіз.
"Өмірді сақтандыру шарттарын мақсаты немесе оларды ресімдеу тәсілі бойынша, оның ішінде азаматтың өз бетінше сатып алуы немесе қарыз, банктік немесе өзге де өнім алуға байланысты ресімдеуі бойынша егжей-тегжейлі көрсету реттеушілік есептілікте бөлек жүргізілмейді", - деп хабарлады агенттік.
Осылайша, жалпы статистика жасалған шарттардың санын көрсеткенімен, адамдардың өмірді сақтандыруды қаншалықты саналы түрде таңдайтынын және нарықтың қандай бөлігін банктер мен басқа да кредиторлар қалыптастырғанын бағалауға мүмкіндік бермейді.
Сақтандыру мөлшерлемені төмендеткенімен, артық төлемді неге көбейтуі мүмкін?
Өмірді сақтандыру сақтандырудың ерікті түрлеріне жатады. Ресми түрде шарт тек клиент пен сақтандыру компаниясының келісімі бойынша жасалады.
Дегенмен, іс жүзінде қарыз алушының шешімі несие шарттарына әсер етуі мүмкін.
"Жекелеген несие бағдарламалары сақтандыру шарты болған жағдайда мөлшерлемені төмендетуді қоса алғанда, несиелендірудің неғұрлым тиімді шарттарын қарастыруы мүмкін", - деп түсіндірді ҚНРДА.
Осылайша, клиенттің сақтандыру шартын жасаспауға құқығы бар, алайда бас тарту шешімі несие шарттарына әсер етуі мүмкін. Сондықтан құжаттарға қол қоймас бұрын полистің құнын ғана емес, қарыздың екі нұсқасы бойынша жалпы артық төлем сомасын салыстырған маңызды.
Мәселен, сақтандыруы бар төмен мөлшерлеме несиенің жалпы алғанда арзанырақ болатынын әрдайым білдіре бермейді. Егер полис құны бірнеше жүз мың теңге болып, оның құны қарыз сомасына қосылса, клиент іс жүзінде сақтандыруға жұмсалған сома үшін де пайыз төлеуі мүмкін.
Кредиттің толық құнын бағалау қажет: негізгі борыш, банк сыйақысы, сақтандыру сыйлықақысы, комиссиялар және басқа да ілеспе төлемдер.
Банк өз сақтандырушысын таңа алмайды: клиенттің қандай құқықтары бар?
Егер сақтандыру банк қарызын немесе микрокредит алудың шарты болса, қарыз алушы сақтандыру ұйымын өз бетінше таңдауға құқылы. Ең бастысы, компания кредитордың талаптарына сәйкес келуі тиіс.
"Нақты сақтандыру ұйымын міндеттеуге жол берілмейді", - деп атап өтті агенттік.
Бұл банк немесе микроқаржы ұйымы клиентті алдын ала белгіленген бір компанияға баламасыз түрде бағыттамауы тиіс дегенді білдіреді.
Дегенмен, таңдау құқығы қарыз алушының нарықтағы кез келген сақтандырушыға жүгіне алатынын әрдайым білдіре бермейді. Несие беруші сақтандыру ұйымына қойылатын талаптарды белгілеуге және тек осы талаптарға сәйкес келетін компанияның полисін ғана қабылдауға құқылы.
Сондықтан қарызды рәсімдемес бұрын клиент сұрата алады:
Кредитордың талаптарына сәйкес келетін сақтандыру компанияларының тізбесі.
Сақтандыруы бар және сақтандыруы жоқ несие шарттары.
Әр нұсқаның толық құны.
Сақтандыру сыйлықақысының мөлшері.
Сақтандыру жағдайлары мен ерекшеліктер тізбесі.
Төлемді кім алатыны - қарыз алушы, оның отбасы немесе банк туралы мәліметтер.
Несиені мерзімінен бұрын өтеген кезде сақтандыру сыйлықақысының бір бөлігін қайтару шарттары.
Сақтандыру жағдайы болғанда сақтандыру компаниясы ақша аударатын тұлғаны немесе ұйымды - пайда алушыны тексеру өте маңызды.
Егер шартта банк көрсетілген болса, төлем қалған қарызды өтеуге бағытталуы мүмкін. Егер полис шарттарында осындай тәртіп қарастырылса, қарыз алушы немесе оның отбасы тек кредитормен есеп айырысқаннан кейін қалған соманы ғана алады.
Полис үшін комиссия: делдал қанша ала алады?
Банк, микроқаржылық немесе өзге де ұйым сақтандыру өнімін сатуға делдал ретінде қатысып, сол үшін комиссиялық сыйақы алуы мүмкін.
Алайда олар қазіргі уақытта клиентке өз табысының нақты мөлшерін хабарлауға міндетті емес.
"Заңнама банктерден, микроқаржы ұйымдарынан немесе сақтандыру агенттерінен клиентке өз комиссиясының мөлшерін бөлек ашып көрсетуді талап етпейді", - деп хабарлады агенттік.
Сондықтан қарыз алушы сақтандырудың жалпы құнын көруі мүмкін, бірақ төлемнің қандай бөлігі сақтандыру сыйлықақысына, ал қандай бөлігі делдалдың комиссиясына жұмсалатынын білмеуі ықтимал.
Сонымен қатар банк несиелері мен шағын несиелерге байланысты сақтандыру полистері бойынша комиссия мөлшері заңмен шектелген. Ол есептелген сақтандыру сыйлықақысының 10 пайызынан аспауы тиіс.
Егер полис құны 300 000 теңгені құраса, осы шарт бойынша сақтандыру агентінің алатын ең жоғары комиссиясы 30 000 теңге болады; ал полис құны 500 000 теңге болған жағдайда, комиссия 50 000 теңгеге дейін жетуі мүмкін.
Дегенмен, клиентке комиссияның іс жүзінде төленгені немесе делдалдың нақты қанша сома алғаны туралы арнайы хабарлау талап етілмейді.
Делдалдар сақтандырудан неге пайда табады және комиссияларға неліктен шектеу қойылды?
10 пайыздық шектеу билік қарыздармен бірге ресімделетін сақтандыру өнімдерінің жоғары құнына назар аударғаннан кейін пайда болды.
Банктер мен микроқаржы ұйымдары несие беруші әрі сақтандыру агенті ретінде әрекет ете алады. Бұл жағдай несие берушінің тек несие беруге ғана емес, сонымен қатар оған қоса берілетін сақтандыру өнімін сатуға да мүдделі болуына әкеледі.
Сақтандыру сыйлықақысы неғұрлым жоғары болса, делдалдың алатын ықтимал комиссиясы да соғұрлым көп болады. Алайда, түптеп келгенде, сақтандыру шығынын қарыз алушы көтереді: ол ақшаны өз қаражаты есебінен алдын ала төлейді немесе несие сомасын ұлғайту арқылы өтейді.
Комиссиялық сыйақыларға шектеу қою мұндай өнімдердің құнын төмендетіп, делдалдардың негізсіз қымбат сақтандыру полистерін сатуға деген ынтасын азайтуы тиіс.
Дегенмен, толық ашықтықты қамтамасыз ету үшін тек комиссиялық сыйақыларды шектеу жеткіліксіз. Клиент әлі де төлем құрылымын көре алмайды немесе қаражаттың қанша бөлігі тікелей сақтандыру қамтуына, ал қаншасы сатушының сыйақысына жұмсалатынын бағалай алмайды.
Қарыз алушы қайтыс болған немесе мүгедек болып қалған жағдайда сақтандыру төлемін кім алады?
Сақтандыру полисінің болуы сақтандыру жағдайы туындаған кезде клиенттің ақшаны жеке өзі алатынын білдірмейді.
Несиені сақтандыру кезінде негізгі бенефициар (төлем алушы) көбінесе банк болады. Егер қарыз алушы қайтыс болса немесе мүгедек болып қалса, сақтандыру төлемі оның өтелмеген қарызын жабуға жұмсалады.
Бұл отбасы үшін де қорғаныс қызметін атқарады, өйткені туыстарына қалған қарызды өздеріне өтеуге тура келмейді. Дегенмен, қосымша ақшалай төлемді тек шартта бұл арнайы қарастырылған және сақтандыру сомасы өтелмеген қарыз көлемінен асатын жағдайда ғана алуға болады.
Сонымен қатар сақтандыру компаниясы төлемді тек оқиға полис шарттарына сәйкес сақтандыру жағдайы болып табылған кезде ғана жүзеге асырады.
Мәселен, шарт қарыз алушыны тек жазатайым оқиға салдарынан болатын өлім жағдайынан қорғап, аурудан қайтыс болу жағдайын қамтымауы мүмкін. Басқа полис мүгедектікті, еңбекке қабілеттілігінен айырылуды немесе жекелеген қауіпті ауруларды қамтуы мүмкін, бірақ бұрын анықталған диагноздар бойынша шектеулер қарастырылуы ықтимал.
Сондықтан "өмірді сақтандыру" атауының өзі сақтандыру өтелімінің көлемін анықтауға мүмкіндік бермейді. Шарттың нақты талаптары шешуші мәнге ие болады.
Сақтандырудан бас тартып, ақшаның бір бөлігін қайтаруға бола ма?
2025 жылы Қазақстанның сақтандыру ұйымдары 1,943 триллион теңге сақтандыру сыйлықақысын жинады. Сақтандыру және қайта сақтандыру шарттарын бұзуға байланысты операциялар көлемі 221,28 миллиард теңгені құрады. Бұл сомаға, соның ішінде, полистердің қолданылуы тоқтатылғаннан кейін клиенттерге қайтарылған қаражат та кіреді.
Бірақ нақты жеке тұлғалардың қанша алғанын анықтау мүмкін емес.
"Реттеушілік есептілікте тікелей азаматтар бұзған шарттар саны мен жеке тұлғаларға қайтарылған сақтандыру сыйлықақыларының сомасы бойынша жеке есеп жүргізілмейді", - деп хабарлады агенттік.
Оның үстіне, бұл көрсеткіш тек азаматтардың шарттары бойынша ғана емес, сонымен қатар заңды тұлғаларды сақтандыру және қайта сақтандыру операцияларын да қамтиды. Сондықтан 221,28 миллиард теңгені сақтандыру компанияларының қазақстандықтарға қайтарған сомасы деп есептеуге болмайды.
Полистен бас тарту мүмкіндігі мен қайтарылатын сома көлемі сақтандыру түріне, шарттың қолданылу мерзіміне, өтіп кеткен кезеңге және кредиттеу шарттарына байланысты болады.
Егер сақтандыру қарызбен байланысты болса, оны тоқтату пайыздық мөлшерлемеге немесе кредиттің басқа шарттарына әсер етуі мүмкін. Сондықтан бас тартпас бұрын банктен жаңа төлем кестесін сұратып, ықтимал қайтарылатын соманы сақтандырусыз кредиттің құнымен салыстыру қажет.
Қазақстандықтарда сақтандыруға қатысты жиі туындайтын мәселелер
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің (ҚНРДА) мәліметінше, азаматтардың өтініштерінің едәуір бөлігі сақтандыру шарттарын жасасу мен бұзуға, сондай-ақ сақтандыру сыйлықақысын қайтаруға қатысты.
Қазақстандықтар сонымен қатар мыналарға шағымданады:
төлемнен бас тартуға немесе оны кешіктіруге;
өтемақы мөлшерімен келіспеуге;
залал мөлшерін анықтауға;
жинақтаушы сақтандыру шарттарына;
полисті электронды форматта ресімдеудің мүмкін еместігіне;
бонус-малус коэффициентін қолдануға;
жекелеген сақтандыру өнімдері бойынша залалды өтеуге.
Бұл ретте агенттікте негізді деп танылған шағымдар саны және реттеушінің немесе сақтандыру омбудсменінің араласуынан кейін клиенттерге қосымша төленген сомалар туралы жеке статистика жоқ.
Егер дауды тікелей сақтандыру компаниясымен шешу мүмкін болмаса, жеке тұлға сақтандыру омбудсменіне жүгінуге құқылы. Тұтынушы үшін бұл тегін болады.
Қазақстанда сақтандыру ережелеріне қандай өзгерістер дайындалып жатыр?
"Сақтандыру нарығы туралы" жаңа заң жобасында сақтандыру делдалдары мен олардың комиссиялық сыйақылары туралы ақпаратты ашуға қойылатын талаптарды күшейту қарастырылған. Егер тиісті ережелер қабылданса, клиент өзіне полис сатудан кімнің және қанша көлемде табыс тауып жатқанын жақсырақ түсіне алатын болады.
Алайда заң жобасының соңғы нұсқасы әлі бекітілген жоқ.
Әзірге қарыз алушыға сақтандырудың міндеттілігін, төлемді кім алатынын және оның кредиттің толық құнына қалай әсер ететінін өз бетінше анықтауға тура келеді.
Бұған дейін біз сақтандырудың болуы неге толық өтемақыға кепілдік бермейтіні, кредиттік сақтандыру кезінде төлем кімге тиесілі және компания төлеуден бас тартқан жағдайда не істеу керектігі туралы жазған едік.