Από τις οθόνες στους δρόμους
Φαίνεται πως η γενιά Ζ και οι πρακτικές της θα μας απασχολούν για καιρό. Και δικαιολογημένα καθώς έπειτα από δεκαετίες μια ηλικιακή ομάδα με ισχυρές, κοινές γενεακές αγωνίες και συμπαγή κοινωνικά χαρακτηριστικά διεκδικεί πολιτική και πολιτισμική ορατότητα. Η γενιά της ψηφιακής τεχνολογίας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης βαπτίζεται πολιτικά στους δρόμους. Με τον τρόπο αλλά και τα μέσα της.
Στις πρόσφατες κινητοποιήσεις σε Γαλλία, Ιταλία, Αλβανία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι λογαριασμοί των νέων στα social media πήραν φωτιά. Η ψηφιακή αλληλεπίδραση είχε και οργανωτική διάσταση. Οι εφαρμογές TikTok, WhatsApp, Telegram και Snapchat χρησιμοποιήθηκαν για τη δικτύωση και τον συντονισμό. Εικόνες που καταγράφηκαν στα κινητά – αυτοσχέδια καλλιτεχνικά χάπενινγκ και συμβολικές χειρονομίες ειρηνικής διαμαρτυρίας – διεμβόλισαν την τηλεοπτική-συστημική έμφαση στη βία και τις λεηλασίες καταστημάτων και δημόσιων κτιρίων.
Αν η Αραβική Ανοιξη (2011), στην εποχή των μπλόγκερ και του Twitter, θεωρήθηκε η πρώτη ψηφιακή εξέγερση, σήμερα η γοητεία και ο ρόλος των social επαναφέρουν τα επιχειρήματα ενός τεχνοοπτιμισμού με χειραφετητικές δυνατότητες. Είναι όμως έτσι; Η συζήτηση για τη σχέση κοινωνικών δικτύων, (μετα)δημοκρατίας και ψηφιακών κινημάτων είναι μεγάλη.
Στο βιβλίο του «Social Media. Η ελευθερία του να μιλάς χωρίς να ακούγεσαι» (εκδ. Gutenberg, 2025) ο δημοσιογράφος και εκδότης του «The Press Project» Κωνσταντίνος Πουλής συντάσσεται με την πεσιμιστική άποψη ότι οι πλατφόρμες δεν ενσαρκώνουν καμία υπόσχεση δημοκρατικότερου μέλλοντος.
Παρά τις ρωγμές που μπορεί να προκαλούν, η μεγάλη εικόνα εξακολουθεί να είναι αρνητική. Ο συστημικός και ελεγχόμενος λόγος προελαύνει θριαμβευτικά στο αλγοριθμικό περιβάλλον των social δημιουργώντας ψευδαισθήσεις στους χρήστες ότι ελέγχουν το παιχνίδι.
Από την άλλη, οι νέοι των διαδηλώσεων δεν χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα απλώς για να οργανωθούν ή για να ρηγματώσουν την κυρίαρχη μιντιακή εικόνα· μεταφέρουν στον δρόμο τη γλώσσα, το χιούμορ και τα σύμβολα της ψηφιακής κουλτούρας ως μέρος της πολιτικής τους συγκρότησης.
Μάθαμε λοιπόν πρόσφατα πώς περνάμε από ένα βίντεο στο TikTok σε μια διαδήλωση. Πώς ένα δυσανάγνωστο μήνυμα στο Snapchat μετατρέπεται σε σύνθημα που διακωμωδεί την αστυνομία. Και τι γυρεύει η σημαία ενός ήρωα των manga ανάμεσα στα πανό μιας πολιτικής διαμαρτυρίας. Τα πολιτισμικά όρια της νέας, έστω θολής, πολιτικής έκφρασης διευρύνονται με καθοριστικό τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Μια καινοφανής αραβογαλλική φράση («Bismillah, c’ est les ténèbres») που εμφανίστηκε σε μια συνομιλία στο Snapchat, έγινε αντικείμενο σαρκασμού όταν μαθητές υποψιάστηκαν ότι ο αποστολέας προσπαθούσε να παρεισφρήσει και να αποσπάσει πληροφορίες για την αστυνομία.
Οι νέοι την οικειοποιήθηκαν και τη μετέτρεψαν σε σύνθημα που αναπαράχθηκε σε βίντεο, αναρτήσεις και πλακάτ. Το περιστατικό συμπυκνώνει μια χαρακτηριστική λειτουργία της ψηφιακής κουλτούρας: ένα αμφίσημο μήνυμα αποσπάται από το αρχικό του πλαίσιο, μετασχηματίζεται σε αστείο αλληλοαναγνώρισης και αποκτά πολιτική σημασία έστω και αν στερείται περιεχομένου.
Την ίδια στιγμή, η πειρατική σημαία του One Piece, δημοφιλούς ιαπωνικού manga, εμφανίστηκε σε διαδηλώσεις, όπως και στολές υπερηρώων, παράδοξες μεταμφιέσεις και συνθήματα που συνδυάζουν την πολιτική αργκό με το διαδικτυακό χιούμορ. Η διαμαρτυρία δεν εκφράζεται πλέον αποκλειστικά με τις γνώριμες χειρονομίες της πολιτικής στράτευσης. Δανείζεται εικόνες και κώδικες από την ποπ κουλτούρα, τη μυθοπλασία, την αισθητική των memes και την ψηφιακή ζωή.
Οι όροι με τους οποίους γίνεται δημόσια ορατή μια κοινωνική έκρηξη στην εποχή των social media μεταβάλλονται. Το κρίσιμο ερώτημα δεν αφορά τις οργανωτικές δυνατότητες των social αλλά το πώς μετασχηματίζουν τις μορφές πολιτικής συμμετοχής, τη συγκρότηση πολιτικού υποκειμένου και συλλογικών ταυτοτήτων και την ίδια την έννοια της εξέγερσης.
Από τις οθόνες στους δρόμους δεν μεταφέρονται μόνο αιτήματα της γενιάς Ζ αλλά και ένας νέος φαντασιακός τρόπος θέσμισης της συλλογικής δράσης. Ναι, χωρίς στέρεο πολιτικό υπόβαθρο και με τις γνωστές χαλαρές δεσμεύσεις αυτής της γενιάς σε κόμματα, συνδικάτα και οργανώσεις. Αλλά πιο αυθόρμητη, λιγότερο ελεγχόμενη και κυρίως πιο προσγειωμένη στις καθημερινές υλικές συνθήκες.
Ο Κώστας Καραβίδας είναι μέλος ΕΔΙΠ στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων