Зейнетақы жарналары көтерілмейді, бірақ жұмыс берушілер көбірек төлейді: не өзгереді?
Қазақстанда зейнетақы жүйесінің болашағын талқылау жалғасып жатыр. Ұсыныстардың ішінде жарналардың тұрақтылығын арттыру, жинақтарды көбейту және зейнетке шыққаннан кейін жеткілікті табыспен қамтамасыз ету мәселелері бар. Сонымен қатар міндетті зейнетақы жарналарының қолданыстағы ставкасын көтеру жоспарланбаған. Қандай өзгерістер қарастырылып жатқаны және қазақстандықтардың қанша зейнетақы жинағы қалыптасқаны туралы - Tengrinews.kz материалында.
Қандай өзгерістер талқыланып жатыр?
Жұмыс тобы зейнетақы жүйесінің барлық құрамдас бөлігін дамыту мәселесін қарастырып жатыр. Бағыттар арасында мемлекеттік зейнетақы мен минималды әлеуметтік стандарттардың тұрақтылығы, жинақтардың өсуі мен төлемдердің ұзақтығы, жарналардың тұрақтылығы және зейнетақы активтерін басқарудың тиімділігі бар.
Зейнетақы жүйесін дамыту жөніндегі жұмыс тобы Президенттің тапсырмасы бойынша Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанынан құрылды. Оны еңбек министрі Асқарбек Ертаев басқарды. Топ құрамына Еңбек министрлігі, Ұлттық экономика министрлігі, Ұлттық банк, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі, Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі, БЖЗҚ, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының өкілдері мен сарапшылар кірді. Топ зейнетақы жүйесін өзгерту бойынша ұсыныстарды қарастырып жатыр.
БЖЗҚ бағалауынша, өзгерістер қазақстандықтарды зейнетке шыққаннан кейінгі бүкіл кезеңде жеткілікті жиынтық зейнетақы табысымен қамтамасыз етуге, бюджеттің ұзақ мерзімді шығыстарын тұрақтандыруға және ресми жұмыспен қамтуға ықпал етуге тиіс.
Қор бағдар ретінде табысты алмастыру коэффициентінің 40 пайыздан төмен болмауын, Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) ұсынымдарын, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің көрсеткіштерін және MCGPI жаһандық зейнетақы индексін атады.
Анықтама: Табысты алмастыру коэффициенті - бұл зейнетке шыққаннан кейінгі төлемнің үйреншікті жалақының қанша бөлігін өтейтінін көрсететін көрсеткіш. "40 пайыздан төмен емес" деген бағдар, егер сіз зейнетке шыққанға дейін, мысалы, айына 300 000 теңге тапқан болсаңыз, онда зейнетақыңыз кем дегенде 120 000 теңге болуы керек дегенді білдіреді. Бұл нормативті ХЕҰ зейнеткерлердің лайықты өмір сүру деңгейін сақтауға мүмкіндік беретін ең төменгі шек ретінде белгілеген.
Анықтама: MCGPI (Mercer CFA Institute Global Pension Index) - зейнетақы жүйелерін үш критерий бойынша салыстыратын жыл сайынғы халықаралық индекс: төлемдердің жеткіліктілігі, жүйенің оларды болашақта қамтамасыз ете алу мүмкіндігі және оның қаншалықты сенімді реттелетіні әрі қатысушылардың мүдделерін қорғайтыны. 2026 жылы индекс Marsh CFA Institute Global Pension Index атауымен шығып, 55 зейнетақы жүйесін қамтыды.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бұған дейін ведомствоаралық топ демографияны, актуарлық есептеулерді, мемлекеттің міндеттемелері мен бюджет мүмкіндіктерін ескере отырып, түрлі ұсыныстарды талдап жатқаны нақтыланған болатын. Әзірге нақты шешімдер қабылданған жоқ.
Зейнетақы жарналары: бүгінде жұмысшылар мен жұмыс берушілер не төлеп жүр?
Жұмысшы өз жалақысынан міндетті зейнетақы жарналарын (МЗЖ) аударады. Қазіргі уақытта ставка 10 пайызды құрайды. БЖЗҚ қолданыстағы ставкаларды одан әрі көтеру жоспарланбағанын айтты.
Жұмыс берушілердің жарналарын (ЖМЗЖ) компаниялар өз қаражаты есебінен төлейді. Олардың ставкасы кезең-кезеңімен көтеріледі: 2026 жылы ол жұмысшы табысының 3,5 пайызын құраса, 2027 жылы 4,5 пайызға дейін өседі, ал 2028 жылы бес пайызға жетеді.
Жұмыс берушінің жарналары 1975 жылы және одан кейін туған жұмысшылардың жеке шотына емес, шартты зейнетақы шотына есептеледі. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, бұл қаражат жұмысшының да, жұмыс берушінің де жеке меншігі емес және мұрагерлікке қалдырылмайды.
ЖМЗЖ-дан төлем алу құқығы, егер жарналар жиынтығында кемінде 60 күнтізбелік ай бойы аударылса және келесі шарттардың бірі орындалса пайда болады: адам зейнет жасына жетсе немесе бірінші немесе екінші топтағы мерзімсіз мүгедектік алса. Төлемдер ай сайын және өмір бойына тағайындалады. Салымшы Қазақстаннан тыс жерге тұрақты тұруға кеткеннен кейін төлемдер тоқтатылады.
БЖЗҚ-да қанша қаражат жиналды және қазақстандықтар жарнаны қаншалықты жиі төлейді?
2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша, БЖЗҚ-да МЗЖ есебі үшін 11,4 миллион жеке зейнетақы шоты ашылған. Бұл көрсеткіш қазіргі уақытта жұмыс істейтін және жарна аударатын адамдардың санына тең емес: оның ішіне, мысалы, мұрагерлері жинақтарды әлі рәсімдемеген қайтыс болған салымшылардың, шетелге көшіп кеткен қазақстандықтардың, сондай-ақ толық мемлекеттік зейнетақымен қамсыздандыруға ауыстырылған әскери қызметшілердің шоттары кіреді.
2025 жыл ішінде 7,2 миллионнан аса шотқа жарна түскен. Орташа алғанда, МЗЖ 12 айдың 8,83 айында аударылған. 2026 жылдың тоғыз айында кем дегенде бір жарна 7,2 миллион шотқа түсті. Орташа тұрақтылық мүмкін болған тоғыз жарнаның 6,72-сін құрады.
Орташа жинақ мөлшері адамның жинақтаушы жүйеге неше жыл қатысқанына байланысты.
Сурет нейрожелі көмегімен жасалған
Көрсетілген деректер 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша келтірілген. Медианалық жинақтар туралы ақпаратты және жас топтары бойынша бөліністі БЖЗҚ ұсынбады.
Зейнетақы жинақтары және инфляция: БЖЗҚ қанша табыс тапты?
12 ай ішінде - 2025 жылдың қазанынан 2026 жылдың қыркүйегіне дейін - Ұлттық банктің басқаруындағы зейнетақы активтерінің инвестициялық табысы шамамен 706,33 миллиард теңгені құрады. Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ), міндетті кәсіптік және ерікті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан активтердің кірістілігі 2,64 пайыз болды. Осы кезеңдегі инфляция - 9,3 пайыз. БЖЗҚ-дағылар бұл нәтижеге теңгенің нығаюына байланысты активтерді теріс қайта бағалау әсер еткенін түсіндірді.
Осы кезеңде инвестициялық портфельді басқаратын жеке компаниялардағы зейнетақы активтерінің кірістілігі төмендегідей болды:
BCC Invest - 8,75 пайыз;
Halyk Global Markets - 7,92 пайыз;
Alatau City Invest - 9,46 пайыз;
"Сентрас Секьюритиз" - 13,95 пайыз;
Halyk Finance - 8,22 пайыз.
2016–2025 жылдар аралығында жинақталған зейнетақы активтерінің кірістілігі 152,92 пайызды құраса, жиынтық инфляция 142,10 пайыз болды. 1998 жылы жинақтаушы зейнетақы жүйесі іске қосылған сәттен бастап 2026 жылғы 1 қазанға дейін инвестициялық кірістілік 1 090,84 пайызға жетті, бұл кезеңдегі инфляция 1 014,83 пайызды құрады.
Басқаша айтқанда, бұл кезеңдерде зейнетақы жинақтары жалпы алғанда бағаға қарағанда сәл жылдамырақ өскен. Дегенмен, кірістілік пен инфляция арасындағы айырмашылық сатып алу қабілетінің нақты өсіміне тең емес: егер көрсеткіштерді баға өсімін ескере отырып қайта есептесек, ол 2016–2025 жылдар аралығында шамамен 4,5 пайызды, ал жинақтаушы жүйе іске қосылғаннан бері 2026 жылғы 1 қазанға дейін 6,8 пайызды құрады. Бұл әрбір жеке шоттың кірістілігі емес, ұзақ кезеңдегі жалпы көрсеткіштер.
Сондай-ақ БЖЗҚ жүзеге асырылған зейнетақы төлемдерін ескергенде, таза инвестициялық табыс зейнетақы жинақтарының жалпы көлемінің шамамен 40 пайызын құрайтынын хабарлады.
Жинақтаушы зейнетақы жалақының қанша бөлігін алмастырады? БЖЗҚ есептеулері
БЖЗҚ төмен, орташа және жоғары жалақы алатын қызметкерлер үшін болашақ төлемдердің жеке есептеулерін ұсынған жоқ. Оның орнына қор 10 пайыздық жарна мөлшерлемесі кезіндегі табысты алмастыру коэффициентінің есептеулерін көрсетті:
жарналарды 20 жыл бойы төлеген жағдайда, жинақтаушы жүйеден берілетін зейнетақы бұрынғы табыстың шамамен 10 пайызын алмастыра алады;
30 жыл төлегенде - 17–18 пайыз;
40 жыл төлегенде - 23–24 пайыз.
Қордың бағалауынша, жинақтаушы зейнетақы бұрынғы табыстың 30 пайызын алмастыруы үшін, 30 жылдық еңбек өтілі кезінде жарна мөлшерлемесі шамамен 18 пайыз, ал 40 жылдық өтілде - шамамен 13 пайыз болуы керек. Екі мөлшерлеме де қазіргі қолданыстағы 10 пайыздық МЗЖ мөлшерлемесінен жоғары.
БЖЗҚ бұл бағалаулар ЭЫДҰ-ның әмбебап әдістемесіне негізделгенін және жалақы деңгейіне тікелей байланысты емес екенін нақтылады: жарналардың көлемі мен жүйелілігі, сондай-ақ оларды аудару ұзақтығы маңызды.
МЗЖ және МЗЖӨ: зейнетақы жинақтары кімге тиесілі және оларды мұраға қалдыруға бола ма?
Қызметкердің МЗЖ оның жеке зейнетақы шотына түседі. Бұл жинақтар салымшының меншігі және мұраға қалдырылуы мүмкін. Заңда қарастырылған негіздер туындаған кезде олар белгіленген кесте бойынша төленеді, тұрғын үй жағдайын жақсартуға немесе емделуге жұмсалады, зейнетақы аннуитеті шарты бойынша сақтандыру компаниясына аударылады. Жекелеген жағдайларда Қазақстаннан тұрақты тұруға кететін шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдарға да төлемдер қарастырылған.
МЗЖӨ (міндетті зейнетақы жарналарының өсімі) шартты шотқа түседі. Олар мұраға қалдырылмайды және тек ай сайын, жарна аудару өтілі бойынша шарттар орындалғанда және зейнетақы жасына толғанда немесе бірінші немесе екінші топтағы мерзімсіз мүгедектік белгіленгенде өмір бойы төленеді.
Тағы оқыңыз: Зейнетақы аз болуы мүмкін: жұмыс беруші жылдар бойы жарна төлемесе, не істеу керек?