Όταν η σύγχρονη τέχνη αναδεικνύει την ξεχασμένη αρχιτεκτονική κληρονομιά
Στην οδό Ιθάκης 31 στην Κυψέλη βρίσκεται ένα τριώροφο κτίριο με εμφανείς art deco επιρροές. Οπως αναφέρει στην ιστοσελίδα της η MONUMENTA, κτίστηκε τη δεκαετία του 1920 και για κάποιο χρονικό διάστημα, από το 1940 έως το 1957, έζησε σε αυτό ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης. Οι πληροφορίες σταματάνε μέχρι την πρόσοψη και αναφέρονται στην εντυπωσιακή είσοδο με έρκερ, στα σιδερένια διακοσμητικά κάγκελα των μπαλκονιών του δεύτερου και τρίτου ορόφου. Τα υπόλοιπα είναι σιωπή και άγνοια. Καθώς κτίρια αυτού του εκλεκτικιστικού στυλ είναι σπάνιο και πολύτιμο είδος για την αρχιτεκτονική της Αθήνας.
Μια δεύτερη ευκαιρία σε αυτό το άγνωστο και υπό εξαφάνιση αρχιτεκτονικό είδος δίνει για ένα σύντομο διάστημα η τέχνη. Με το άνοιγμα στην Ιθάκης 31 της εναρκτήριας έκθεσης «Homecoming» όπου κάνει την εμφάνισή του στην πολιτιστική ζωή της Αθήνας το Arndt Family Residence, Salon and Private Art Space. Ενα είδος καλωσορίσματος που επιχειρεί για την πόλη ο νέος ιδιοκτήτης του κτίσματος, συλλέκτης και σύμβουλος τέχνης Ματίας Αρντ.
Ο οποίος προσκάλεσε την ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια Πολίνα Κοσμαδάκη να συζητήσουν για αυτόν τον χώρο πάνω στην ιδέα μιας κοινής παρουσίασης έργων της συλλογής του μαζί με έργα ελλήνων σύγχρονων καλλιτεχνών. Μεταξύ άλλων έργα των Γιάννη Κουνέλλη, Σοφί Καλ, Τόμας Χίρσχορν, Γιάννη Βαρελά, Ηλία Παπαηλιάκη, Νικομάχης Καρακωστάνογλου, Σεβαστιάνας Κωνστάκη. Και το μείγμα πέτυχε. Οι δύο τελευταίοι όροφοι του χαρακτηρισμένου ως διατηρητέου κτιρίου υποδέχτηκαν τα σύγχρονα έργα, ζωγραφικά, γλυπτά, ηχητικές εγκαταστάσεις, χειρονομίες και θραύσματα με ύφασμα και κέντημα, γυαλί και μέταλλο.
Το μαγικό στα παλιά κτίρια που βιώνουν τη φθορά τους είναι η ποσότητα μνήμης που έχουν αφομοιώσει. Αυτές οι χωνεμένες ζωές ενοίκων και περαστικών από παρελθούσες εποχές έχουν αφήσει ίχνη στα διακοσμητικά και τα λειτουργικά στοιχεία των χώρων των διαμερισμάτων. Καθώς οι περιορισμοί που επιβάλλει ο κανονισμός για τα διατηρητέα κτίρια δεν επιτρέπει παρεμβάσεις σύγχρονης αισθητικής, η επιμελητική πρόταση ήταν μία «εσωτερική ανάγνωση» των επιφανειών, ώστε το καλλιτεχνικό έργο να συνομιλήσει, να αφομοιωθεί ή έστω να αντιπαρατεθεί δημιουργικά με το σημείο όπου τοποθετήθηκε μέσα σε αυτόν τον εκπρόσωπο του αθηναϊκού πρώιμου μοντερνισμού. Ενός κτιρίου που δεν είναι απογυμνωμένο και διαθέτει φθαρμένα, αλλά ιδιαίτερα και σπάνια διακοσμητικά στοιχεία. Παράδειγμα οι δύο είσοδοι στο κτίριο της Κυψέλης όπου το παραλληλόγραμμο της πόρτας εγγράφεται μέσα σε κύκλο. Ενώ το κτίριο συνδυάζει επιλογές από ιστορικά στοιχεία μαζί με νέα αρχιτεκτονικά και οικοδομικά στοιχεία των αρχών του 20ού αιώνα, το οπλισμένο σκυρόδεμα, μαζί με σίδερο, ξύλο, βιτρό.
Τροφή για σκέψη
Η επίσκεψη στο «Homecoming» μας έδωσε τροφή για σκέψη στο ότι δεν δώσαμε σημασία σε ανάλογα δείγματα εκλεκτικιστικής αρχιτεκτονικής που υπάρχουν στην περιοχή της Κυψέλης, της πλατείας Βικτωρίας και φτάνουν μέχρι το Πεδίον του Αρεως. Οτι έπρεπε να αξιοποιήσουμε και να αναδείξουμε αυτά τα πολυώροφα κτίρια καθώς προέρχονται από μία σημαντική περίοδο της ιστορίας της Αθήνας. Δημιουργήθηκαν ως πολυκατοικίες για να προσδώσουν αστικότητα σε μία εποχή που η πρωτεύουσα μετασχηματιζόταν και εξελισσόταν σε μεγαλούπολη των αρχών του 20ού αιώνα.
Αυτή η σπάνια αστική κουλτούρα εξοβελίστηκε επειδή κυριάρχησε η συζήτηση για τα νεοκλασικά κτίρια που είχαν προηγηθεί και για τον μοντερνισμό της δεκαετίας του 1930 που ακολούθησε. Τα κτίρια όπως αυτό της Ιθάκης 31 βρέθηκαν ανάμεσα σε συμπληγάδες και έμειναν αρχιτεκτονήματα που φθείρονται χωρίς υπερασπιστές. Αξίζει να τα ανακαλύψουμε εντοπίζοντας την πρώιμη νεωτερικότητα κατά την οποία οι δημιουργοί τους αντιμετωπίζουν το κτίριο με διακοσμητική διάθεση και αρχιτεκτονικές επινοήσεις, τη στιγμή που επιχειρούν να συνθέσουν μια γλώσσα για να είναι μοντέρνοι.