Είναι η Gen Z η «χειρότερη γενιά»;
Η «Γενιά Ζ» δεν είναι απλώς αυτή η οποία μεγάλωσε μπροστά σε μια οθόνη. Είναι η πρώτη που ενηλικιώθηκε «διά πυρός και σιδήρου», περνώντας, δηλαδή, μέσα από αλλεπάλληλες κρίσεις – οικονομική, πανδημία, ψηφιακή υπερφόρτωση. Και αυτό είναι κάτι που αποτυπώνεται πλέον ξεκάθαρα στον τρόπο που ζει σήμερα και οραματίζεται το μέλλον της – συνειδητοποιώντας, σιγά σιγά, ότι είναι η πρώτη (και πιθανώς όχι η τελευταία) που θα βιώσει έναν χειρότερο κόσμο σε σύγκριση με τη γενιά στην οποία ανήκουν οι γονείς της.
Συχνά χαρακτηρίζεται ως η γενιά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media), της ταχύτητας και της αποστασιοποίησης. Ενδεχομένως και της αδιαφορίας για όσα συμβαίνουν – ή, έστω, του μη ενδιαφέροντος με τον τρόπο που το εννοούν οι μεγαλύτεροι. Τα στοιχεία, ωστόσο, από τη διαδικτυακή έρευνα που πραγματοποιήθηκε μέσω του ιστότοπου της εφημερίδας, tanea.gr, αποκαλύπτουν μια σαφώς πιο σύνθετη πραγματικότητα: νέοι που παραμένουν στο πατρικό τους σπίτι, που δυσκολεύονται να δημιουργήσουν σταθερές σχέσεις, που αμφισβητούν το μοντέλο της εξαντλητικής εργασίας, χωρίς όμως να παραιτούνται, νέοι που επιθυμούν να αλλάξουν τον κόσμο, χωρίς να γνωρίζουν πώς ακριβώς. Ισως, τελικά, αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αντίφαση της συγκεκριμένης γενιάς. Από τη μία, μεγαλώνει πιο επιφυλακτικά, έχοντας συνηθίσει στην αβεβαιότητα και στις συνεχείς ανατροπές. Από την άλλη, αναζητά σταθερότητα, ουσιαστική επαφή και προοπτική. Μπορεί να επικοινωνεί μέσα από οθόνες, όμως εξακολουθεί να διεκδικεί την αληθινή σύνδεση.
Την ίδια στιγμή, οι απαντήσεις της έρευνας δείχνουν ότι οι νέοι δεν απορρίπτουν την προσπάθεια ή τη φιλοδοξία, αλλά επαναδιαπραγματεύονται τους όρους τους. Η οικονομική ασφάλεια παραμένει ζητούμενο, χωρίς όμως να θεωρείται αυτονόητο ότι πρέπει να επιτευχθεί με προσωπική εξουθένωση. Η «Γενιά Ζ» μοιάζει να αναζητά μια διαφορετική ισορροπία: περισσότερη ελευθερία, ουσιαστικότερες σχέσεις και μια ζωή με λιγότερους συμβιβασμούς. Μπορεί να φαντάζει απολιτίκ αλλά δεν είναι, όπως δεν είναι γενικώς αδιάφορη ή «χαμένη στο κινητό της», κάτι για το οποίο συχνά κατηγορείται. Σίγουρα, πάντως, είναι μια γενιά η οποία μεγάλωσε γρηγορότερα και μάλλον πιο βίαια από όσο ίσως άντεχε – και τώρα προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τι σημαίνει σχέση, δουλειά, επιτυχία και μέλλον.
Η ταυτότητα της έρευνας
Μέσα από τη διαδικτυακή έρευνα που πραγματοποιήσαμε και τις ερωτήσεις που θέσαμε, επιχειρήσαμε να καταγράψουμε τις τάσεις, τις ανησυχίες και τις προσδοκίες των νέων ηλικίας 15 έως 27 ετών. Σχεδόν 300 από αυτούς – αριθμός όχι εντυπωσιακός, αλλά σε κάθε περίπτωση ενδεικτικός – μοιράστηκαν τις απόψεις τους, αποτυπώνοντας μια γενιά που φαίνεται να κινείται ανάμεσα στην αισιοδοξία και το άγνωστο. Τα αποτελέσματα του ερωτηματολογίου παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αναδεικνύουν τόσο την ανάγκη για ουσιαστική επαφή όσο και τους προβληματισμούς των νέων γύρω από την επαγγελματική και προσωπική τους πορεία.
Οι περισσότεροι από όσους έλαβαν μέρος στην έρευνα ζουν στην Αθήνα, ενώ μετά ακολουθούν μικρότερες πόλεις στην επαρχία, ενώ οι λιγότεροι προέρχονται από τη Θεσσαλονίκη. Οι απαντήσεις είναι ισομερώς χωρισμένες ανάμεσα στο ανδρικό και στο γυναικείο φύλλο με σχεδόν 150 συμμετέχοντες από το καθένα. Παράλληλα, οι περισσότεροι δηλώνουν φοιτητές σε προπτυχιακό η και μεταπτυχιακό επίπεδο ενώ ακολουθούν οι απόφοιτοι και ΑΕΙ/ΤΕΙ και οι απόφοιτοι Λυκείου.
Σχεδόν οι μισοί νέοι 15-27 ετών εργάζονται πλήρως με το ποσοστό να φτάνει το 45% ενώ αυτοί που εργάζονται μερικός αποτελούν το 12% ενώ αυτοί που δεν εργάζονται βρίσκονται τρεις ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τους προηγούμενους με ποσοστό 15%.
Θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο – αλλά πώς;
Αναγκαστικά (και για λόγους οικονομίας χώρου), επιλέξαμε ορισμένες από τις θεματικές που περιλαμβάνει το ερωτηματολόγιο και αξιολογήσαμε ως τις πλέον ενδεικτικές για τις τάσεις στα μέλη της «Γενιάς Ζ».
Στο ερώτημα, λοιπόν, «Μένετε με τους γονείς σας;», η πλειοψηφία των συμμετεχόντων απάντησε θετικά, με ποσοστό 66,2%, ενώ μόλις το 33,8% δήλωσε ότι ζει ανεξάρτητα. Πρόκειται για εύρημα που αποτυπώνει τη δύσκολη οικονομική πραγματικότητα, που βιώνει μεγάλο μέρος της «Γενιάς Ζ», καθώς η ακρίβεια, τα υψηλά ενοίκια και η εργασιακή αβεβαιότητα καθιστούν ολοένα και πιο δύσκολη την αυτόνομη διαβίωση. Παράλληλα, αναδεικνύει και μια γενιά που, σε αντίθεση με προηγούμενες, αργεί περισσότερο να αποκοπεί από την οικογενειακή εστία.
Αξίζει δε να σημειωθεί ότι η παραμονή στην οικογενειακή εστία έρχεται φαινομενικά σε αντίθεση με τις απαντήσεις στην ερώτηση «Πόσο διαφορετικοί είστε από τους γονείς σας;», που εμμέσως πλην σαφώς υποδηλώνουν μια δύσκολη συμβίωση. Εδώ, το 31,3% δήλωσε ότι είναι «πολύ διαφορετικοί» από τους γονείς τους, ενώ το 35,6% απάντησε ότι είναι «κάπως διαφορετικοί». Παράλληλα, το 22,2% θεωρεί πως είναι «λίγο διαφορετικοί», δείχνοντας ότι η απόσταση μεταξύ των γενεών παραμένει αισθητή ακόμη και σε πιο ήπιες μορφές. Συνολικά, περισσότεροι από 9 στους 10 νέους εντοπίζουν, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, διαφορές με την προηγούμενη γενιά, στοιχείο που αποτυπώνει το έντονο χάσμα αντιλήψεων, αξιών και καθημερινότητας.
Σχέσεις και έρωτας
Οσον αφορά το κατά πόσο οι «Ζητάδες» προτιμούν «φυσική επαφή ή social media», οι απαντήσεις δείχνουν ότι, παρά την έντονη παρουσία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην καθημερινότητά τους, οι νέοι εξακολουθούν να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στη διά ζώσης επικοινωνία. Τα στοιχεία δείχνουν πως, παρά το στερεότυπο της «ψηφιακής γενιάς», η Gen Z δεν φαίνεται διατεθειμένη να αντικαταστήσει πλήρως την ανθρώπινη επαφή με την επικοινωνία μέσω οθόνης. Συγκεκριμένα, το 50,1% απάντησε ότι προτιμά τη φυσική επαφή, με το 11,6% μάλιστα να δηλώνει πως επιλέγει αποκλειστικά τη διά ζώσης επικοινωνία. Από την άλλη πλευρά, το 4% προτιμά περισσότερο τα social media και μόνο το 1% αποκλειστικά την ψηφιακή επαφή. Την ίδια στιγμή, ένα σημαντικό ποσοστό της τάξης του 33,1%, θεωρεί ότι και τα δύο λειτουργούν εξίσου.
Στη συνέχεια, στο ερώτημα «Εχετε ή είχατε μόνιμη σχέση;», το 38,9% των ερωτηθέντων απάντησε ότι δεν είχε ποτέ μόνιμη σχέση. Το 28,7% δήλωσε ότι διατηρεί σχέση την παρούσα περίοδο, ενώ το 32,3% ανέφερε ότι είχε στο παρελθόν. Συνολικά περίπου το ένα τέταρτο δεν είχε ποτέ μόνιμη σχέση κάτι που αποτυπώνεται και στο εξωτερικό με κοινό και βασικό παράγοντα να είναι τα σόσιαλ και η απομάκρυνση από τη φυσική επαφή.
«Θα δούλευες ατελείωτες ώρες για αξιοπρεπείς απολαβές;», ρωτήσαμε επίσης – με τις απαντήσεις να μην αναδεικνύουν μια ξεκάθαρη τάση. Κι αυτό, παρά το προβάδισμα των αρνητικών, καθώς το 21,8% απάντησε «όχι», ενώ το 26,5% «μάλλον όχι». Την ίδια στιγμή, το 25,4% δήλωσε «μάλλον ναι», το 7,6% «Ναι χωρίς δεύτερη σκέψη», ενώ ένα 18,5% κράτησε ουδέτερη στάση.
Τέλος, στην ερώτηση «Θέλετε και μπορείτε να αλλάξετε τον κόσμο;», οι συμμετέχοντες εμφανίστηκαν σαφώς θετικοί, απόδειξη και αυτή ότι οι συνθήκες στις οποίες ζουν και οι προοπτικές δεν τους ικανοποιούν. Ωστόσο, εξέφρασαν διαφορετικούς βαθμούς βεβαιότητας: το 32,3% απάντησε «Ναι και θέλω και πιστεύω», ενώ το 47,6% δήλωσε «Θέλω, αλλά δεν είμαι σίγουρος». Το 12,3% επέλεξε την απάντηση «Ισως», το 4,7% «Μάλλον όχι» και το 2,9% «Οχι». Το συμπέρασμα είναι πως τα μέλη της «Γενιάς Ζ» στην Ελλάδα θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο σε συντριπτικό ποσοστό, σχεδόν 80%, χωρίς να είναι βέβαια πώς μπορεί να γίνει αυτό και, φυσικά, εάν είναι εφικτό.
Σημαδεμένοι από την Covid του Νίκου Συρίγου
Λένε ότι ο άνθρωπος αποκτά συνήθειες σε οκτώ μέρες. Η «Γενιά Ζ» μεγάλωσε έχοντας αγκαλιά την Covid. Για περισσότερες από οκτώ μέρες. Και μεγάλο κομμάτι της σημαδεύτηκε από μια ρουτίνα που δεν είχε καν τη δυνατότητα να επιλέξει. Ούτε και να την αρνηθεί. Τα στοιχεία αυτής: φόβος, προφύλαξη, μοναξιά, κλείσιμο στον εαυτό σου κ.α. Οσα γενικά απομακρύνουν το άτομο από την κοινωνία. Κι αν η Covid στην πορεία υποχώρησε, μαζί με τα εμβόλια για τον ιό, στον οργανισμό των παιδιών… συνέχισε να κυκλοφορεί, συνειδητά ή υποσυνείδητα, το βασικό στοιχείο της εποχής που μετρούσαμε κρούσματα και νεκρούς: η απομόνωση. Τα παιδιά φοβούνται να ανοιχτούν, να εκφραστούν πρόσωπο με πρόσωπο, να γευτούν τη ζωή όπως στην προ Covid εποχή. Ψάχνουν απεγνωσμένα τη σύνδεση αλλά όχι την επαφή. Προτιμούν την απόσταση. Με όλους και απ’ όλους. Και ταυτόχρονα – κι αυτό είναι το οξύμωρο – φοβούνται να μην ανήκουν κάπου. Γενικά ξορκίζουν τη μοναξιά με… μοναχικότητα. Πού μπορεί να οδηγήσει αυτό; Στη γιγάντωση του ατόμου, εις βάρος του συνόλου. Και στην ευθραυστότητά του, όσο κι αν ο θαυμαστός κόσμος και οι χιλιάδες «φίλοι» των social media, σε κάνουν πολλές φορές – ψευδώς – να νιώθεις ισχυρός. Δεν είσαι. Και δεν είσαι γιατί η πραγματική ζωή είναι εκεί έξω με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Και δεν θα τη μάθεις αν δεν τη ζήσεις. Η «Γενιά Z» μεγάλωσε φοβούμενη και φοβισμένη. Κι όσοι πασχίζουμε για το μέλλον οφείλουμε να βοηθήσουμε τα παιδιά να ξαναβρούν τη χαμένη τους γενναιότητα. Το θάρρος και όχι το θράσος.
Ανάμεσα στην ψηφιακότητα και την αναζήτηση νοήματος της Αλεξάνδρας Κορωναίου
Η «Γενιά Ζ» θεωρείται η πρώτη που μεγάλωσε με το Διαδίκτυο, τα smartphones και τα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και με την παγκόσμια οικονομική και πολιτική κρίση του 2008. Οι διεθνείς έρευνες καταγράφουν ως κοινή εμπειρία αυτής της γενιάς υψηλά επίπεδα οικονομικής ανασφάλειας σε συνάρτηση με το κόστος στέγασης, την ακρίβεια και την επισφαλή εργασία. Αυτή η γενιά πιστεύει ότι ζει χειρότερα από την προηγούμενη, γεγονός που ενισχύει ένα αίσθημα κοινωνικής ευαλωτότητας παρά το ότι διαθέτει γενικά υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο.
Οι σημερινοί τριαντάρηδες αμφισβητούν αρκετά παραδοσιακά στερεότυπα, αναζητώντας μια εργασία με νόημα, δημιουργικότητα και μεγαλύτερη ισορροπία με τον οικογενειακό και τον ελεύθερο χρόνο. Ο τελευταίος δεν αποτελεί μια ανταμοιβή της εργασίας αλλά μια αυτόνομη ατομική αξία για καταναλωτικές πρακτικές συνδεδεμένες με την ψυχαγωγία και την κοινωνικότητα. Κεντρική θέση κατέχουν οι ψηφιακές τεχνολογίες επικοινωνίας, παρά την ψυχική πίεση που συχνά προκαλούν.
Οι έρευνες αναδεικνύουν, επίσης, μεγαλύτερο άνοιγμα και αποδοχή των σεξουαλικών προσανατολισμών, των συναισθηματικών συνδέσεων και ταυτοτήτων (ΛΟΑΤΚΙ+, γονεϊκότητα, κ.λπ.). Αλλά και πολλές αντιθέσεις: ιδιαίτερη ένταση των ψηφιακών σεξουαλικών ενδιαφερόντων, γρήγορη κόπωση και δυσκολία οικοδόμησης «πραγματικών» σχέσεων, εξατομίκευση και μοναξιά, υπερκατανάλωση ουσιών, ψυχοφαρμάκων κ.ά.
Ο πρωτοπόρος της «κοινωνιολογίας των γενεών» Καρλ Μάνχαϊμ τόνιζε πως «η γενιά» δεν είναι απλώς ένα βιολογικό δεδομένο με βάση την ηλικία, αλλά ένα ιστορικό και πολιτιστικό γεγονός σημαδεμένο από τη συλλογική εμπειρία. Από αυτή τη σκοπιά θα λέγαμε πως η «Γενιά Ζ» σημαδεύεται από την αβεβαιότητα για το μέλλον (κλιματική κρίση, πανδημία, πόλεμοι κ.λπ.), τις ταχύτατες μεταβολές του ψηφιακού σύμπαντος, την άγρια οικονομική εκμετάλλευση, τις ρευστές ταυτότητες, τον ατομοκεντρισμό και την κουλτούρα του ναρκισσισμού, αλλά και από την επιθυμία να δομήσει η ίδια πιο σύγχρονες κοσμοθεωρίες, πιο δίκαιες, ισότιμες και ουσιώδεις προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις.
Η Αλεξάνδρα Κορωναίου είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνιολογίας και πρώην κοσμήτορας Σχολής Κοινωνικών Επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο