Ιός του Δυτικού Νείλου: Πώς μεταδίδεται και ποιοι κινδυνεύουν

Με την άνοδο της θερμοκρασίας και την έναρξη της θερινής περιόδου, τα κουνούπια επιστρέφουν δυναμικά και μαζί τους επανέρχεται η ανησυχία για τον ιό του Δυτικού Νείλου. Αν και για τους περισσότερους ανθρώπους η λοίμωξη περνά απαρατήρητη ή με ήπια συμπτώματα, ορισμένες ομάδες του πληθυσμού διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσησης. Για τον λόγο αυτόν, ο ΕΟΔΥ έχει ήδη θέσει σε εφαρμογή αυξημένη επιδημιολογική επιτήρηση, ενώ καλεί τους πολίτες σε όλη τη χώρα να τηρούν μέτρα προστασίας από τα τσιμπήματα των κουνουπιών.

Η λοίμωξη δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Κρούσματα καταγράφονται κάθε χρόνο σε πολλές χώρες παγκοσμίως και στην Ευρώπη, κατά την περίοδο κυκλοφορίας των κουνουπιών.

Εστιάζοντας στη χώρα μας, από το 2010 και μετά, εμφανίζονται κρούσματα σχεδόν κάθε χρόνο. Αναλυτικότερα, από το 2010 έως το 2025 έχουν καταγραφεί εντός των συνόρων μας συνολικά 2.184 κρούσματα λοίμωξης από τον ιό (με μέσο ετήσιο αριθμό 123 κρούσματα), εκ των οποίων ποσοστό 71% αφορούσε πιο σοβαρά περιστατικά με εκδηλώσεις από το κεντρικό νευρικό σύστημα, ενώ 301 ασθενείς (14%) είχαν θανατηφόρο κατάληξη.

Από τα ίδια επίσημα στοιχεία προκύπτει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου δεν έχει γεωγραφικές προτιμήσεις: κρούσματα έχουν καταγραφεί σε όλες τις περιφέρειες και σε περισσότερους από τους μισούς δήμους της χώρας στο παρελθόν.

Και έπειτα οι ειδικοί προειδοποιούν ότι «βάσει των ιστορικών επιδημιολογικών δεδομένων θεωρείται αναμενόμενη η επανεμφάνιση περιστατικών και κατά την τρέχουσα περίοδο κυκλοφορίας των κουνουπιών 2026 (όπως και σε κάθε περίοδο μετάδοσης)».

Συμπτώματα

Ο ιός του Δυτικού Νείλου μεταδίδεται κυρίως με το τσίμπημα μολυσμένων «κοινών» κουνουπιών. Τα κουνούπια μολύνονται από μολυσμένα πτηνά (ορισμένα είδη κυρίως άγριων πτηνών). Οι άνθρωποι που μολύνονται δεν μεταδίδουν περαιτέρω τον ιό σε άλλα κουνούπια ή σε άλλους ανθρώπους (με άμεση επαφή).

Στην πλειονότητά τους, τα άτομα που μολύνονται δεν αρρωσταίνουν καθόλου ή παρουσιάζουν μόνο ήπια συμπτώματα. Ωστόσο, σε ένα μικρό ποσοστό (μικρότερο από 1%) αυτοί που μολύνονται εμφανίζουν σοβαρή νόσο που προσβάλλει το νευρικό σύστημα (κυρίως εγκεφαλίτιδα ή μηνιγγίτιδα). Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άμεση ιατρική αξιολόγηση και νοσηλεία.

Οι ειδικοί, δε, υπογραμμίζουν ότι άτομα μεγαλύτερης ηλικίας (άνω των 50 ετών) και άτομα με ανοσοκαταστολή/ χρόνια υποκείμενα νοσήματα κινδυνεύουν περισσότερο να αρρωστήσουν σοβαρά και να παρουσιάσουν έως και απειλητικές για τη ζωή επιπλοκές. Η μεγάλη ηλικία αποτελεί τον πιο σημαντικό παράγοντα κινδύνου για σοβαρή νόσηση και θανατηφόρες επιπλοκές.

Μέτρα προστασίας

Επειδή η επιδημιολογία του ιού είναι σύνθετη και καθορίζεται από πολλούς παράγοντες, οι περιοχές στις οποίες θα κυκλοφορήσει ο ιός και θα εμφανισθούν κρούσματα κατά τους καλοκαιρινούς και φθινοπωρινούς μήνες δεν μπορεί να προβλεφθούν με ασφάλεια εκ των προτέρων. Ως εκ τούτου, o ΕΟΔΥ συστήνει να λαμβάνετε επιμελώς ατομικά μέτρα προστασίας από τα κουνούπια, σε όλη την επικράτεια, καθ’ όλη την περίοδο κυκλοφορίας των κουνουπιών:

• Χρησιμοποιείτε εγκεκριμένα εντομοαπωθητικά σώματος και περιβάλλοντος (σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης), σήτες, κουνουπιέρες, κλιματιστικά/ ανεμιστήρες, κατάλληλα (μακριά) ρούχα.
• Μην αφήνετε στάσιμα νερά πουθενά, καθώς εκεί αφήνουν τα αβγά τους τα κουνούπια. Με τον τρόπο αυτόν βοηθάτε ουσιαστικά να περιοριστούν οι εστίες αναπαραγωγής των κουνουπιών στους ιδιωτικούς σας χώρους (όπου δεν μπορούν να παρέμβουν οι αρμόδιες Αρχές).

Συγκεκριμένα:

• Ελέγχετε τακτικά και προσεκτικά αυλές, κήπους, βεράντες, ταράτσες, μπαλκόνια, χωράφια και οικόπεδα για ύπαρξη εστιών στάσιμων νερών και εξαλείψτε τις εστίες αυτές.
• Ολα τα αντικείμενα που μαζεύουν νερό: αναποδογυρίστε τα ή καλύψτε τα ή ανανεώνετε το νερό τους τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.
• Καθαρίστε υδρορροές, φρεάτια και λούκια.
• Καλύψτε με σήτα τους αγωγούς εξαερισμού των βόθρων.

Υπογραμμίζεται ότι οι επιστήμονες εφιστούν ιδιαίτερα την προσοχή σε «άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, άτομα με ανοσοκαταστολή και άτομα με χρόνια υποκείμενα νοσήματα, τα οποία πρέπει να λαμβάνουν ατομικά μέτρα προστασίας από κουνούπια με ιδιαίτερη συνέπεια, καθώς κινδυνεύουν περισσότερο να αρρωστήσουν σοβαρά».  Εν τω μεταξύ, σε κάθε περίοδο μετάδοσης, με στόχο την έγκαιρη εφαρμογή στοχευμένων μέτρων απόκρισης και πρόληψης, ο ΕΟΔΥ διενεργεί ενισχυμένη επιδημιολογική επιτήρηση της νόσου, ενημερώνει τους επαγγελματίες υγείας και δημόσιας υγείας και το κοινό, διερευνά άμεσα τα περιστατικά και βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία και συνεργασία με τις αρμόδιες εθνικές Αρχές, καθώς και με τις Αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης, οι οποίες θεσμικά εκτελούν τα προγράμματα ελέγχου των κουνουπιών.  Παράλληλα,  και μεταξύ άλλων, ειδική διατομεακή Ομάδα Εργασίας του υπουργείου Υγείας εκτιμά – σε πραγματικό χρόνο – όλα τα διαθέσιμα επιδημιολογικά και εντομολογικά δεδομένα και προβαίνει άμεσα σε εκτίμηση κινδύνου και ορισμό των «επηρεαζόμενων» περιοχών και περιοχών «υψηλού κινδύνου» (όπου λαμβάνονται και μέτρα για την ασφάλεια του αίματος).

Πώς επηρεάζει το κλίμα;

Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί παρακολουθούν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην εξάπλωση νοσημάτων που μεταδίδονται μέσω εντόμων. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες, οι πιο ήπιοι χειμώνες, αλλά και οι πλημμύρες που καταγράφονται ολοένα και συχνότερα, ευνοούν την επιβίωση και την αναπαραγωγή των κουνουπιών για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μέσα στο έτος. Η εξέλιξη αυτή δεν επηρεάζει μόνο τον ιό του Δυτικού Νείλου, αλλά συνολικά τα νοσήματα που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, τα οποία τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται σε περιοχές όπου μέχρι πρότινος δεν καταγράφονταν.

Τα κουνούπια όμως που λειτουργούν ως φορείς μεταδοτικών νοσημάτων δεν ανήκουν όλα στο ίδιο είδος, ούτε ακολουθούν την ίδια πορεία εξάπλωσης στον ευρωπαϊκό χάρτη.

Για παράδειγμα, το κουνούπι Aedes albopictus – που σημειωτέον είναι φορέας του δάγκειου πυρετού, του chikungunya και του Zika – επιδεικνύει επεκτατικές τάσεις προς Βορρά, Ανατολή και Δύση, έχοντας ήδη εγκατασταθεί σε τουλάχιστον 13 χώρες της  Γηραιάς Ηπείρου.  Αντίστοιχα, το Aedes aegypti – φορέας των ιών του κίτρινου πυρετού, του δάγκειου πυρετού, του chikungunya και του Zika – εγκαταστάθηκε πρόσφατα στην Κύπρο, γεγονός που δείχνει τις αναδυόμενες προκλήσεις. Ενδεικτικά αναφέρεται πρόσφατη έρευνα (δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Frontiers in Cellular and Infection Microbiolog» και πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες στην Κίνα) η οποία έδειξε ότι 139 χώρες ή περιφέρειες αποτελούν ζώνες κινδύνου για τον chikungunya. Αυτό αντιστοιχεί στο 21,3% της χερσαίας επιφάνειας του πλανήτη.

«Δείχνουμε όμως ότι, σύμφωνα με τα μοντέλα κλιματικής αλλαγής, ο ιός θα εξαπλωθεί περαιτέρω προς Βορρά σε εύκρατες περιοχές, ιδίως στη Βορειοανατολική Αμερική, την Κεντρική Ευρώπη και την Ανατολική Ασία», συμπλήρωσε με νόημα πρόσφατα ο δρ Ye Xu, συν-συγγραφέας της μελέτης.