Η Τουρκία, μετά τη Σύνοδο Κορυφής
Η σκηνοθεσία ήταν, από κάθε άποψη, εντυπωσιακή. Ξεκίνησε με μια μεγάλη αστυνομική επιχείρηση, με απαγόρευση διαδηλώσεων και πάνω από 200 προληπτικές συλλήψεις – ανάμεσά τους δύο δημοσιογράφων κι ενός stand up κωμικού.
Συνεχίστηκε με παρελάσεις, άλογα, Γενίτσαρους και Σελτζούκους σ’ ένα ολόχρυσο περιβάλλον, που έκλεψε την καρδιά του Τραμπ κι έγινε το ντεκόρ για έναν ποταμό επαίνων και ύμνων του αμερικανού προέδρου προς τον οικοδεσπότη του. Και κατέληξε με τους φιλοξενούμενους ηγέτες να επιστρέφουν στις πατρίδες τους με δώρο ένα περίστροφο magnum, έξι σφαίρες και μια γραπτή άδεια εξαγωγής τους από την Τουρκία…
Σ’ ένα πρώτο επίπεδο, λοιπόν, η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα ήταν ένα μεγάλο, φαντασμαγορικό σόου. Διπλό σόου. Το ένα ήταν του Τραμπ, στον οποίο οι Ευρωπαίοι, με επικεφαλής τον Ρούτε, φρόντισαν να προσφέρουν «terrific love» και απεριόριστη κολακεία, ώστε να εξουδετερώσουν τον εκρηκτικό μηχανισμό που ο ναρκισσισμός του θα μπορούσε να πυροδοτήσει. Αποτέλεσμα;
Κέρδισαν χρόνο για να ετοιμαστούν (αλλά θα ετοιμαστούν;) για μια επόμενη μέρα, όπου η ευρωπαϊκή ασφάλεια θα έχει μάθει να ζει χωρίς την αμερικανική ομπρέλα.
Το δεύτερο σόου ήταν του Ερντογάν. Επιδίωκε τη μεγαλύτερη δυνατή διεθνή ορατότητα και μια πανηγυρική αναγνώριση του ειδικού βάρους και του νέου ρόλου της χώρας του, εξαργυρώσιμα και τα δύο στον εσωτερικό του πολιτικό αγώνα. Αλλά εδώ είχαμε κάτι περισσότερο από σόου.
Ο Ερντογάν δεν πήρε μόνον επαίνους. Πήρε επίσης μια πανηγυρική αναγνώριση της σημασίας της ίδιας και της πολεμικής της βιομηχανίας ως πυλώνα της ευρωπαϊκής άμυνας και της νέας αρχιτεκτονικής της Μέσης Ανατολής (σε ρόλο υπεργολάβου ακόμη, όχι εταίρου). Και μαζί, πήρε μια σειρά σημαντικές αμυντικές και εξοπλιστικές συμφωνίες με Βρετανία και Γαλλία, μαζί με την επανάληψη της υπόσχεσης για τα αμερικανικά F-35, η οποία, αργά ή γρήγορα, είναι βέβαιο πως θα βρει αντίκρισμα στην πράξη.
Σ’ ένα άλλο, σημαντικότερο επίπεδο, όλα αυτά είναι ενταγμένα σε μια μεγάλη στρατηγική μετατόπιση της Άγκυρας. Μια – όπως έγραφε το περιοδικό «Foreign Affairs» – «επανευθυγράμμιση της Τουρκίας με τη Δύση». Μια εποχή φαίνεται να έχει τελειώσει και μια νέα να ανατέλλει.
Η Τουρκία του Ερντογάν αλλάζει και πάλι τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται αλλά και διεκδικεί τη θέση της στον κόσμο.
Σε μια πρώτη εποχή, μετά την παρθενική εκλογική του νίκη το 2002, ο Ερντογάν ήταν ο λευκός ιππότης της δημοκρατίας. Διέλυσε το κεμαλικό καθεστώς, απονεύρωσε το θρυλικό «βαθύ κράτος», υποσχέθηκε δικαιώματα στις μειονότητες και έδινε όρκους πίστης στο ευρωπαϊκό πεπρωμένο της Τουρκίας.
Στα μάτια της Δύσης αντιπροσώπευε μια μεγάλη ελπίδα. Το παράδειγμά του θα ήταν η απόδειξη ότι μια (σχεδόν) δυτικού τύπου δημοκρατία είναι συμβατή με τον ισλαμικό κόσμο, σε μια φάση όπου η Ουάσιγκτον οργάνωνε σταυροφορίες «regime change».
Για την Ελλάδα, ήταν η μεγάλη ευκαιρία υλοποίησης της λεγόμενης «στρατηγικής του Ελσίνκι» – η ευρωπαϊκή φιλοδοξία της Τουρκίας να γίνει μοχλός επίλυσης των ελληνοτουρκικών διαφορών. Μα η ευκαιρία πέρασε ανεκμετάλλευτη.
Σε μια δεύτερη εποχή, μετά την αραβική άνοιξη, οι υποσχέσεις άρχισαν να διαψεύδονται. Ενας συνδυασμός παραγόντων – ο πόλεμος στη Συρία και η εμπλοκή της Τουρκίας σε αυτόν, η σχέση με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και η φιλοδοξία να γίνει η Τουρκία ο φάρος του σουνιτικού κόσμου, κάτι σαν αναβίωση του οθωμανικού χαλιφάτου, συν το αποτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα του 2016 – οδήγησαν την Αγκυρα σε άλλες επιλογές.
Στροφή στον αυταρχισμό στο εσωτερικό και βαθμιαία απόκλιση από τη Δύση στην εξωτερική πολιτική. Η Τουρκία αναζήτησε μια νέα σχέση με τη Ρωσία και επιδόθηκε σε μια δυναμική προβολή ισχύος από τον Καύκασο ως τη Σομαλία και τη Λιβύη, που την έφερε σε σύγκρουση με άλλες χώρες της περιοχής.
Για την Ελλάδα, η αμηχανία που προκαλούσε αυτή η στρατηγική μετατόπιση του γείτονα απαντήθηκε με τα διάφορα τριγωνικά σχήματα, Ελλάδα – Κύπρος – Ισραήλ ή Ελλάδα – Κύπρος – Αίγυπτος, που είχαν ως προϋπόθεση τη μονιμοποίηση αυτού του ιδιότυπου (και αυτοκαταστροφικού) τουρκικού απομονωτισμού.
Για πολλούς λόγους, ήταν βέβαιο ότι αυτή η τουρκική στρατηγική θα οδηγείτο γρήγορα σε αδιέξοδο. Σταδιακά, ιδίως από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία κι ύστερα, η Αγκυρα είχε δώσει σημάδια ότι αρχίζει να ανακρούει πρύμναν, να ανασυγκροτεί τις σχέσεις με τη Δύση, να παίρνει κάποιες αποστάσεις από τη Ρωσία, να απαλλάσσεται από μέρος της ενεργειακής της εξάρτησης.
Τώρα δείχνει έτοιμη να απαλλαγεί και από τους πυραύλους S-400, την πέτρα του σκανδάλου για τα F-35. Ως οικοδέσποινα της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, λοιπόν, η Τουρκία ήταν σαν να ολοκληρώνει τη στροφή, να ευθυγραμμίζεται ξανά, να «εντάσσεται», χωρίς φυσικά να παραιτείται από την παραδοσιακή αξίωση να γίνεται σεβαστό ένα δικαίωμά της στον εξαιρετισμό.
Για την Ελλάδα, όλα αυτά συνιστούν μια νέα, μεγάλη πρόκληση. Να αποτιμήσει τη σημασία της αλλαγής, να προσαρμόσει αποτελεσματικά την εθνική της στρατηγική σε αυτήν και να σχηματίσει μια ελάχιστη πολιτική συναίνεση γύρω της – που να μην είναι απλώς η παραδοσιακά συναίνεση στην ακινησία.
Πολύ περισσότερο που η αλλαγή εγγράφεται σ’ ένα διεθνές περιβάλλον διαρκούς αβεβαιότητας, σ’ ένα διεθνές σύστημα που μετατοπίζεται ολοκληρωτικά από την επικράτεια των (ατελών έστω ή και υποκριτικών) κανόνων, στην επικράτεια της ωμής ισχύος.
Υστερόγραφο. Όσα συνέβησαν στην Άγκυρα είχαν και μια λιγότερο εμφανή διάσταση. Οι ευρωπαίοι ηγέτες έδειξαν έτοιμοι, στο όνομα του ρεαλισμού, να ανταμείψουν την Τουρκία για τις υπηρεσίες που μπορεί να τους προσφέρει η πολεμική βιομηχανία της με μια απόλυτη σιωπή για τις μεγάλες παραβιάσεις των δικαιωμάτων και των δημοκρατικών κανόνων στο εσωτερικό της.
Το ερώτημα είναι – έγραφε ένας πρώην πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ενωσης στην Αγκυρα αυτές τις μέρες – με ποια αξιοπιστία θα καλέσουν τώρα οι ίδιοι Ευρωπαίοι τους πολίτες των χωρών τους να αντισταθούν στις σειρήνες του αυταρχικού λαϊκισμού, στις εκλογές που έρχονται, στο όνομα αρχών που αποδεικνύονται τόσο εύκολα διαλυτές στη realpolitik.