Ο Όμηρος στην εποχή του woke
Η επιμονή στην επανερμηνεία των κλασικών κειμένων της δυτικής γραμματείας μέσα από τις τυπολογίες της πολιτικής ορθότητας και της κουλτούρας του woke επεκτείνεται αμετροεπώς στη λογοτεχνία, στην εκπαίδευση, στη μετάφραση και στις κινηματογραφικές μεταφορές των κλασικών έργων.
Μήπως αυτές οι σύγχρονες προσεγγίσεις οδηγούν σε επιστημολογικές στρεβλώσεις κατά την πρόσληψη των ομηρικών ηρώων; Η μεταφορά σύγχρονων ηθικών, πολιτικών και ανθρωπολογικών κατηγοριών σε προνεοτερικά κείμενα είναι αναχρονισμός. Ο Αχιλλέας, ο Οδυσσέας, ο Αγαμέμνων και οι λοιποί δεν συγκροτούνται ως ήρωες μέσα από τις αξίες της ισότητας, της καινοφανούς συμπερίληψης και της ατομικής αυτοπραγμάτωσης που χαρακτηρίζουν τον ύστερο νεοτερικό κόσμο, αλλά μέσα από ένα αξιακό σύστημα τιμής, αρετής, ανδρείας, δόξας και μοίρας.
Επισημαίνει ο κλασικιστής Bruno Snell (1896-1986) στο Η ανακάλυψη του πνεύματος (ΜΙΕΤ, 1981) ότι ο ομηρικός άνθρωπος συγκροτεί διαφορετικό ανθρωπολογικό τύπο, οπότε η μεταφορά σύγχρονων εννοιών περί ταυτότητας κ.λπ. στην ομηρική εποχή καθίσταται προβληματική. Η αξία της ομηρικής ποίησης δεν έγκειται στο ότι επιβεβαιώνει τις σύγχρονες πεποιθήσεις, αλλά στο ότι διατηρεί την ετερότητά της, για την οποία «κόπτεται» το γουόκ κίνημα.
Με αφετηρία την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία ήδη έχει προκαλέσει δημόσια συζήτηση σχετικά με ζητήματα αναπαράστασης, φυλετικής ποικιλομορφίας, γλωσσικού εκσυγχρονισμού και προσαρμογής του ομηρικού υλικού στις «ευαισθησίες» του 21ου αιώνα, συζητώ τη μετάβαση από τον ομηρικό ήρωα στον μεταμοντέρνο και την επίδραση της πολιτικής ορθότητας στις αναπαραστάσεις της Οδύσσειας. Οι αντιδράσεις, εκτός από το casting, αφορούν την αναπλαισίωση των αρχαίων κειμένων με σύγχρονους ιδεολογικούς όρους που αναδεικνύουν ένα βαθύτερο επιστημολογικό ερώτημα: μέχρι ποιο σημείο η προσαρμογή των ομηρικών ηρώων στις αξίες του σύγχρονου κόσμου συνιστά δημιουργική ερμηνεία και ύστερα από ποιο σημείο παραμορφώνεται η ιστορική και πολιτισμική τους ταυτότητα;
Ορισμένες σύγχρονες αναγνώσεις των ομηρικών επών μάς παγιδεύουν τεχνηέντως στην παροντοκρατία (presentism), δηλαδή στην προβολή των ηθικών και ιδεολογικών κατηγοριών του παρόντος σε πολιτισμικά συμφραζόμενα που ανήκουν σε εντελώς διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Ο Ντέιβιντ Χάκετ Φίσερ (γεν. 1935) στο Historians’ Fallacies (1970) περιγράφει την παροντοκρατία ως μεθοδολογική πλάνη της ιστορικής σκέψης, εφόσον ερμηνεύουμε το παρελθόν μέσα από τις αξίες, τις προσδοκίες και τις ιδεολογικές κατηγορίες του παρόντος. Παρόμοια, ο Φρανσουά Αρτόγκ (γεν. 1946), στο Régimes d’historicité (2003), υποστηρίζει ότι ο δυτικός πολιτισμός χαρακτηρίζεται από ένα «παροντικό καθεστώς ιστορικότητας», όπου το παρόν καθίσταται το κυρίαρχο μέτρο κατανόησης όλων των εποχών. Υπό αυτή την έποψη, η σύγχρονη πρόσληψη του Ομήρου κινδυνεύει να μετατρέψει τους ήρωές του σε φορείς αξιών που δεν τους ανήκουν ιστορικά. Ο Χανς Γκέοργκ Γκάνταμερ (1900-2002) αναγνωρίζει στο έργο Αλήθεια και Μέθοδος (Wahrheit und Methode, 1960) ότι κάθε ερμηνεία πραγματοποιείται υπό τον ορίζοντα του παρόντος· η κατανόηση δεν προκύπτει από τις δικές μας «προκατανοήσεις» στο κείμενο καθεαυτό, αλλά από τον «συγκερασμό των οριζόντων» μεταξύ παρόντος και παρελθόντος. Η ερμηνευτική βία εμφανίζεται όποτε ο σύγχρονος αναγνώστης δεν επιτρέπει στο κείμενο να διατηρήσει αυτή τη διαφορά, αλλά απαιτεί από αυτό να αντανακλά αποκλειστικά τις δικές του αξίες. Το ίδιο ερμηνευτικό δίλημμα ανακύπτει και σε άλλες μορφές καλλιτεχνικής αναδημιουργίας, από το θέατρο έως τον κινηματογράφο, καθώς και στις σύγχρονες πολιτισμικές σπουδές.
Κοντολογίς, ο Ομηρος μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε διαφορετικούς τρόπους συγκρότησης της ανθρώπινης εμπειρίας. H διατήρηση της ιστορικής ετερότητας των ομηρικών επών αποτελεί προϋπόθεση για την κατανόηση της ανθρωπολογικής και λογοτεχνικής σημασίας τους. Η αξία τους δεν αναφέρεται στην επιβεβαίωση σύγχρονων αντιλήψεων, αλλά ακριβώς στο ότι μας εξοικειώνουν με έναν διαφορετικό κόσμο υψηλών και απαράμιλλων αξιών, ενισχύοντας τα εργαλεία αντίληψης της νυν πραγματικότητας. Μία σύγχρονη «μεταγραφή», κινηματογραφική ή άλλη, μπορεί να αναθεωρήσει στοιχεία του μύθου για καλλιτεχνικούς λόγους. Οταν όμως οι αλλαγές αυτές παρουσιάζονται ως αποκατάσταση της «αυθεντικής» σημασίας του έργου, τότε δημιουργείται επιστημολογικό πρόβλημα.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι διευθυντής του Τομέα ΑΚΕΔ της Σχολής ΕΜΦΕ ΕΜΠ