Αυτοδιοίκηση με ισχυρότερο ευρωπαϊκό κεκτημένο
Η ψήφιση του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026) δεν αποτελεί, όπως αρκετοί υποστηρίζουν, μόνο μια προσπάθεια συστηματοποίησης της αυτοδιοικητικής νομοθεσίας. Ο νέος Κώδικας εισάγει μια σημαντική ευρωπαϊκή διάσταση στη λειτουργία των δήμων και των περιφερειών, μέσω δύο κρίσιμων παρεμβάσεων: της κύρωσης του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας (ΕΧΤΑ) και της άρσης των ελληνικών επιφυλάξεων σε συγκεκριμένες διατάξεις του Χάρτη.
Οι ρυθμίσεις αυτές δεν αποτελούν απλές τεχνικές αλλαγές ή απλώς τυπική συμμόρφωση της χώρας σε διεθνείς υποχρεώσεις. Αντανακλούν μια ευρύτερη μετατόπιση της αντίληψης για την τοπική αυτοδιοίκηση: από έναν θεσμό που λειτουργεί κυρίως στο πλαίσιο ενός συστήματος διοικητικής αποκέντρωσης, σε έναν θεσμό με ισχυρό ευρωπαϊκό νομικό έρεισμα, αυξημένη αυτονομία και ενεργότερη συμμετοχή των πολιτών.
Με την άρση των επιφυλάξεων στον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας (βλ. άρθρο 756), η Ελλάδα αποδέχεται πλέον πλήρως σημαντικές αρχές του Συμβουλίου της Ευρώπης που αφορούν τη λειτουργία των τοπικών Αρχών. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η προστασία των ορίων των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οι κατάλληλες συνθήκες άσκησης της αιρετής εντολής, η ενίσχυση της αρχής ότι η κρατική εποπτεία πρέπει να περιορίζεται πρωτίστως στον έλεγχο νομιμότητας και το δικαίωμα των τοπικών Αρχών να συνεργάζονται. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πλήρης αποδοχή της αρχής του περιορισμού της κρατικής εποπτείας.
Η αυτοδιοίκηση προϋποθέτει ότι οι δήμοι και οι περιφέρειες έχουν τη δυνατότητα να αποφασίζουν για τις τοπικές υποθέσεις με δική τους ευθύνη. Ο ρόλος του κράτους είναι να διασφαλίζει τη νομιμότητα της δράσης τους και όχι να υποκαθιστά την τοπική κρίση ή να αξιολογεί πολιτικές επιλογές που ανήκουν στην αρμοδιότητα των αιρετών οργάνων.
Παράλληλα, η κύρωση του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας (βλ. άρθρο 755) εισάγει μια ακόμη σημαντική διάσταση: τη συμμετοχή των πολιτών. Αν ο ΕΧΤΑ είχε ως βασικό αντικείμενο την προστασία της αυτονομίας των τοπικών Αρχών έναντι της κρατικής εξουσίας, το Πρόσθετο Πρωτόκολλο έρχεται να συμπληρώσει αυτή τη θεσμική προστασία, αναγνωρίζοντας ότι η ποιότητα της τοπικής δημοκρατίας εξαρτάται και από τον βαθμό συμμετοχής των ίδιων των πολιτών.
Η σύγχρονη τοπική δημοκρατία δεν εξαντλείται στην εκλογή δημάρχων και δημοτικών συμβουλίων. Απαιτεί ανοιχτές διαδικασίες, ενημέρωση, διαβούλευση και δυνατότητα των πολιτών να συμμετέχουν ουσιαστικά στις αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση: τη μετάβαση από την παραδοσιακή διοικητική αποκέντρωση σε μια μορφή πολυεπίπεδης και συμμετοχικής διακυβέρνησης. Οι τοπικές Αρχές καλούνται να λειτουργήσουν με μεγαλύτερη αυτονομία, αλλά ταυτόχρονα με αυξημένη λογοδοσία, διαφάνεια και σύνδεση με την κοινωνία.
Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, μέσα από τις συγκεκριμένες ρυθμίσεις, ενισχύει τη θέση της ελληνικής αυτοδιοίκησης στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Οι ρυθμίσεις των άρθρων 755 και 756 του ν. 5314/2026 μπορούν να θεωρηθούν ως ένα σημαντικό βήμα στην πορεία εξευρωπαϊσμού της ελληνικής αυτοδιοίκησης.
Η έννοια της τοπικής αυτονομίας αποκτά πλέον ένα πληρέστερο περιεχόμενο: δεν αφορά μόνο την κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ κράτους και ΟΤΑ, αλλά περιλαμβάνει την οικονομική και θεσμική αυτοτέλεια, τον περιορισμό της κρατικής εποπτείας, τη συνεργασία των τοπικών Αρχών και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών.
Για τους δήμους και τις περιφέρειες, η εξέλιξη αυτή δημιουργεί νέες δυνατότητες αλλά και νέες ευθύνες. Η μεγαλύτερη αυτονομία προϋποθέτει μεγαλύτερη λογοδοσία, διαφάνεια και ικανότητα σχεδιασμού πολιτικών με επίκεντρο τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας. Το ζητούμενο πλέον είναι η εφαρμογή στην πράξη των αρχών αυτών: μια αυτοδιοίκηση με περισσότερη θεσμική αυτονομία, ισχυρότερη δημοκρατική νομιμοποίηση και ενεργότερη συμμετοχή των πολιτών.
Ο δρ Αντώνης Καρβούνης είναι προϊστάμενος του αυτοτελούς Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σχέσεων του υπουργείου Εσωτερικών και διδάσκων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο