Κεφάλαιο: Φετιχισμός και μυστικοποίηση
Από το 1850, όταν αρχίζει στο Λονδίνο να κρατάει συστηµατικά τετράδια σηµειώσεων µελετώντας οτιδήποτε έχει γραφτεί πάνω στην πολιτική οικονοµία, µέχρι και το τέλος της ζωής του, ο Καρλ Μαρξ επιδίδεται σε ένα τιτάνιο έργο να γράψει µια θεωρία του καπιταλισµού ως τρόπου παραγωγής, που να εξηγεί πώς αναδύθηκε, πώς αναπαράγεται, γιατί έχει αυτόν τον δυναµισµό (αλλά και αυτή τη διαρκή τάση για µεγάλες κρίσεις), γιατί επεκτείνεται σε παγκόσµια κλίµακα.
Μια τέτοια θεωρία τού φαινόταν αναντικατάστατη προϋπόθεση για οποιαδήποτε χάραξη επαναστατικής στρατηγικής για τη µετάβαση στον κοµµουνισµό. Ταυτόχρονα, έχει επίγνωση ότι αυτό που κάνει δεν µπορεί να είναι απλώς µια θεωρία αλλά µια διαρκής ρήξη µε κοινωνικά καθορισµένες µορφές παραγνώρισης αλλά και τον τρόπο που αυτές αναπαράγονται στον µέχρι τότε θεωρητικό λόγο: εξού και η περιγραφή αυτού του θεωρητικού προγράµµατος ως «κριτική της πολιτικής οικονοµίας».
Ωστόσο, όπως συμβαίνει πάντα με την ανάδυση μιας νέας θεωρίας, η όλη προσπάθεια κάθε άλλο παρά εύκολη είναι. Γι’ αυτό ο Μαρξ διαρκώς γράφει και ξαναγράφει, αναθεωρεί τις προηγούμενες θέσεις του και επανεξετάζει την ίδια τη δομή του βιβλίου που αποφασίζει να του δώσει τον τίτλο «Το Κεφάλαιο. Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας».
Ως αποτέλεσμα της διαρκούς αναθεώρησης κατορθώνει να δημοσιεύσει μόνο τον πρώτο τόμο το 1867, προσθέτοντας μάλιστα ένα παράρτημα στο πρώτο κεφάλαιο αφού έχει λάβει τα τυπογραφικά δοκίμια και ξαναγράφοντας τελικά το πρώτο κεφάλαιο για τη δεύτερη «οριστική» έκδοση του 1872. Μεγάλο μέρος των αναθεωρήσεών του έχει να κάνει με την αρχή του «Κεφαλαίου», εκεί όπου αναπτύσσει τη θεωρία της αξιακής μορφής, δηλαδή πώς το εμπόρευμα, η «στοιχειώδης μορφή» που παίρνει ο πλούτος σε μια κοινωνία όπου κυριαρχεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, συνδυάζει την αξία χρήσης με την ανταλλακτική αξία.
Είναι ο Μαρξ ρικαρδιανός;
Στα περισσότερα εγχειρίδια κοινωνιολογικής θεωρίας (όπως και σε αρκετά «εγχειρίδια μαρξισμού»), τα πράγματα παρουσιάζονται σε λίγες σχετικά παραγράφους. Τα εμπορεύματα αποκτούν ανταλλακτική αξία επειδή είναι προϊόντα ανθρώπινης εργασίας και το μέτρο της αξίας τους είναι ο χρόνος εργασίας για την παραγωγή, θεωρούμενος ως ένας κοινωνικός μέσος όρος.
Οι καπιταλιστές εκμεταλλεύονται τους εργάτες επειδή πληρώνουν την αξία της εργασιακής τους δύναμης, αλλά η εργασία τους παράγει περισσότερα και άρα υπάρχει πλεόνασμα. Μόνο που εάν τα πράγματα είναι τόσο απλά, τότε ο Μαρξ δεν θα ήταν παρά ένας αριστερός ρικαρδιανός, καθώς λίγο-πολύ στον Ντέιβιντ Ρικάρντο βρίσκουμε μια εργασιακή θεωρία της αξίας έστω και χωρίς θεωρία της εκμετάλλευσης. Στοχαστές πολύ διαφορετικοί, όπως ο Σουμπέτερ και ο Φουκώ, θα υποστηρίξουν ότι ο Μαρξ είναι κατά βάση ρικαρδιανός.
Διαφορετική είναι η γνώμη όλων εκείνων των θεωρητικών που επιμένουν ότι υπάρχει κάποιος λόγος που ο Μαρξ προχωρά σε αυτές τις ιδιαίτερα πυκνές αναλύσεις για την αξιακή μορφή. Θεωρούν ότι σε αυτές ο Μαρξ απαντά ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς αποκτούν μια κοινωνική μορφή προϊόντα που έχουν παραχθεί με τρόπο ιδιωτικό. Γιατί η ανταλλακτική αξία, η αξιακή μορφή δεν είναι απλώς μια «τιμή», είναι ο τρόπος κοινωνικοποίησης ιδιωτικών εργασιών στον καπιταλισμό.
Σε αυτή την ομάδα ανήκει και η Κλάρα Ράμας Σαν Μιγουέλ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Complutense στη Μαδρίτη, το βιβλίο της οποίας «Inverted World. Fetish and Mystification in Marx’s Critique of Political Economy» (Ανεστραμμένος κόσμος. Φετίχ και μυστικοποίηση στη μαρξική κριτική της πολιτικής οικονομίας) κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις Brill.
Η Ράμας επιμένει ότι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στις έννοιες του φετιχισμού και της μυστικοποίησης που χρησιμοποιεί ο Μαρξ. Στον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου» ο Μαρξ ορίζει τον φετιχισμό ως το γεγονός ότι «καθορισμένη κοινωνική σχέση των ίδιων των ανθρώπων» παίρνει «τη φαντασμαγορική μορφή μιας σχέσης πραγμάτων». Για τη Ράμας ο φετιχισμός δεν αναφέρεται απλώς σε κάποια παραγνώριση, είναι αντικειμενική πλευρά της εμπορευματικής ανταλλαγής στον καπιταλισμό. Με τη σειρά της αυτή η προσωποποίηση των πραγμάτων και η αντικειμενοποίηση των προσώπων που είναι το ίδιον του φετιχισμού δεν περιορίζεται στο εμπόρευμα αλλά επεκτείνεται και στο ίδιο το κεφάλαιο με τον φετιχισμό του κεφαλαίου να συγκεφαλαιώνει ακριβώς το γεγονός ότι η συλλογική παραγωγική δύναμη των εργατών υφίσταται αποξένωση και αντικειμενοποίηση σε κοινωνική δύναμη που στέκεται απέναντί τους.
Η θεωρία της υπεραξίας
Ως προς τη μυστικοποίηση, η Ράμας υπογραμμίζει ότι η μαρξική θεωρία της υπεραξίας δεν είναι απλώς μια ρικαρδιανή απάντηση στην αδυναμία του Ρικάρντο να συμπεριλάβει την έννοια της εκμετάλλευσης στη δική του θεωρία. Και αυτό γιατί η θεωρία της υπεραξίας του Μαρξ ως μια θεωρία για τη δομή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής συμπεριλαμβάνει αναγκαία μια θεωρία του τρόπου με τον οποίο παράγονται μορφές εμφάνισης που οδηγούν στη συγκάλυψη αυτής της μορφής. Με αυτή την έννοια η θεωρία της υπεραξίας είναι ταυτόχρονα και μια θεωρία του πώς συγκαλύπτεται στην προφάνεια των οικονομικών σχέσεων το ίδιο το γεγονός της εκμετάλλευσης.
Ολα αυτά μπορεί να φαντάζουν φιλολογικά ζητήματα ή φιλοσοφικές εμμονές αναντίστοιχες προς τα επείγοντα κοινωνικά προβλήματα και ανισότητες που αντιμετωπίζουμε. Ομως, το να γίνει κατανοητό γιατί κυριαρχεί η αξιακή μορφή και το εμπόρευμα ως κοινωνική μορφή στις καπιταλιστικές κοινωνίες, είναι ένας τρόπος για να κατανοήσουμε πώς η αναπαραγωγή σχέσεων που μας φαίνονται φυσικές ή αντικειμενικές (ο πυρήνας του φετιχισμού του εμπορεύματος) στην πραγματικότητα σημαίνει την αναπαραγωγή ενός πλέγματος κοινωνικών σχέσεων, δομικά άνισων, αλλοτριωτικών, και εκμεταλλευτικών, αλλά της συνακόλουθης μυστικοποίησης που εμποδίζει τις κοινωνίες να διεκδικήσουν αποφασιστικά να καθορίσουν οι ίδιες τις προτεραιότητές τους και όχι οι τυφλές και απρόσωπες δυναμικές των αγορών.