Η μεταρρυθμιστική κληρονομιά ενός σπουδαίου πολιτικού
Εχω γνωρίσει προσωπικά και συνεργαστεί με όλους σχεδόν τους πολιτικούς που πέρασαν από το σημερινό ΥΠΕΝ, από την ημέρα της σύστασής του, το 1980, ως ΥΧΟΠ. Ο πρώτος πολιτικός του προϊστάμενος ήταν ο Στέφανος Μάνος, που είχε ουσιαστικά και την ιδέα. Υπήρξαν έκτοτε καλοί, μέτριοι και κακοί υπουργοί, αλλά το έργο του Μάνου αποτελεί μακράν το σημαντικότερο που έχει παραχθεί στο πεδίο των χωρικών πολιτικών στην Ελλάδα.
Στο μικρό, σχετικά, χρονικό διάστημα πριν (ως υφυπουργός Δημοσίων Εργων) και μετά την ίδρυση του ΥΧΟΠ, ο Μάνος προώθησε τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις που έχουν γίνει διαχρονικά στην Ελλάδα στις χωρικές πολιτικές. Κορυφαίο παράδειγμα, ο νόμος 947 «Περί οικιστικών περιοχών» του 1979. Με αυτόν θεσπίστηκαν η «Μελέτη οικιστικής αναπτύξεως», ένα πολεοδομικό εργαλείο στρατηγικού χαρακτήρα που για πρώτη φορά προβλέφθηκαν στην χώρα, η κωδικοποίηση των χρήσεων γης, οι εναλλακτικοί τρόποι οικιστικής ανάπτυξης, και η περιβόητη «εισφορά σε γη» για την ένταξη μιας περιοχής σε σχέδιο. Περιβόητη λόγω της διακομματικής θύελλας αντιδράσεων που προκάλεσε, οδηγώντας κιόλας στην απομάκρυνση του Μάνου από το υπουργείο, γιατί όπως είχε πει ο τότε πρωθυπουργός το 1981, «Η παράταξη της ΝΔ δεν σας αντέχει άλλο». Η αντίστιξη με τον χαρακτηρισμό του Μάνου από τη Νέα Δημοκρατία χθες («ξεχωριστή και ασυμβίβαστη προσωπικότητα»), και παρόμοιων κι από άλλες πλευρές, είναι τυπική του ελληνικού δημόσιου βίου.
Η εισφορά σε γη σκόπευε στην εξεύρεση δημόσιου χώρου για τη δημιουργία κοινοχρήστων χώρων, βασικής προϋπόθεσης της ορθολογικής πολεοδομικής οργάνωσης. Εισφορά σε γη προβλέπεται και σήμερα, αλλά πρόκειται για καρικατούρα της εισφοράς του Μάνου: αυτή ήταν ενιαία για όλες τις ιδιοκτησίες ανεξαρτήτως μεγέθους (30%), αλλά γρήγορα, με τον ν. 1337/1983, η εισφορά μετατράπηκε σε κλιμακωτή, αναλογικά προς το μέγεθος της ιδιοκτησίας, από 10% και αυξανόμενη. Αυτό το φαινομενικά τεχνικό θέμα είχε τεράστιες επιπτώσεις στην οργάνωση του πολεοδομικού χώρου. Η κυριαρχία της μικρής έγγειας ιδιοκτησίας στην Ελλάδα σήμαινε ότι κατά κανόνα η εισφορά κατέληγε να αποδίδει γη ανεπαρκή για την κάλυψη των πραγματικών αναγκών. Θεωρητικά το έλλειμμα θα καλυπτόταν από απαλλοτριώσεις. Στην πράξη αυτό ελάχιστα εφαρμόστηκε – αντίθετα ακόμα και αυτή η ισχνή εισφορά συχνά δεν αποδόθηκε στο Δημόσιο. Η ελεεινή εικόνα των μεταπολεμικών «επεκτάσεων» των πόλεων σε πολύ μεγάλο βαθμό οφείλεται στην αλλοίωση της ενιαίας εισφοράς.
Η πρώτη περίοδος του Μάνου ταυτίστηκε με θεσμικές καινοτομίες, αλλά υπήρξαν και παρεμβάσεις στην άμεση πολεοδομική πραγματικότητα, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη διάσωση της Πλάκας με τις χρήσεις γης και τις πρώτες πεζοδρομήσεις. Σε κάθε περίπτωση – έστω και ακυρωμένες ή αλλοιωμένες – οι μεταρρυθμίσεις του Μάνου είχαν πάντως καθοριστική συμβολή στην όποια ποιότητα διατηρεί ο οικιστικός χώρος ακόμα, πολεοδομικά αλλά και περιβαλλοντικά.
Ο Μάνος επανήλθε στο υπουργείο στις αρχές της δεκαετίες του ’90, πάλι για μικρό χρονικό διάστημα, αλλά με τεράστιο αποτύπωμα επί του εδάφους. Τότε τέθηκαν οι βάσεις για έργα που άλλαξαν την Ελλάδα: Μετρό, Αττική Οδός, Αεροδρόμιο των Σπάτων, γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου… Ο όρος «μεγάλα έργα» και σήμερα παραπέμπει στα έργα αυτά, που επίσης αρχικά συνάντησαν έντονες αντιδράσεις, αλλά τελικά ολοκληρώθηκαν. Στην ίδια περίοδο προωθήθηκε και μια άλλη τεράστια μεταρρύθμιση, η απόσυρση των παλαιών αυτοκινήτων και η αντικατάσταση με καταλυτικά, που σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα οδήγησε στην κατακόρυφη μείωση του «νέφους» της Αθήνας.
Το κείμενο αυτό περιλαμβάνει απλώς υπομνήσεις της κληρονομιάς που άφησε στη χώρα ένας πολύ μεγάλος πολιτικός, που δεν καθόριζε τις επιλογές του με τις δημοσκοπήσεις, αλλά με το μακροχρόνιο δημόσιο συμφέρον. Το διαμέτρημά του υπήρξε, και παραμένει, πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα. Σκέπτεται κανείς τι θα μπορούσε να είχε πραγματοποιηθεί ακόμα, αν είχαμε επαρκές ένστικτο αυτοσυντήρησης ως κοινωνία, και δεν είχε υπάρξει πολιτική περιθωριοποίηση του Μάνου από ένα πολιτικό σύστημα που σήμερα ομνύει στη μνήμη του.
Ο Δημήτρης Οικονόμου είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και πρώην υφυπουργός ΠΕΝ