Από παιδί, στον ύπνο μου έβλεπα φωτιές
Κάθε χρόνο, τέτοια μέρα, κάνω αναφορά στην τραγωδία. Κι, ενώ νομίζω ότι έχω εξαντλήσει το θέμα, όλο και κάποια άλλη παράμετρός του έρχεται στο μυαλό μου. Ναι, για την καταστροφή της Σμύρνης μιλάω. Που κάθε τόσο αναθεωρώ το πώς πρέπει να την ονοματίζω. Τραγωδία; Μου φαίνεται αόριστο. Η καταστροφή πάλι είναι κάτι που μπορεί να συμβεί και από φυσικά αίτια, για παράδειγμα από έναν σεισμό. Σε κάποια αλμανάκ αναφέρεται ως «η πυρκαγιά της Σμύρνης». Ναι, καλά. Μήπως και «Πήρε φωτιά το Κορδελιό καίγονται τα μορτάκια, γλεντάνε στο Καφέ Αμάν, Ρωμιοί και χανουμάκια»; Από τα μικράτα μου στη Σύρο θυμάμαι ότι μιλούσαν για τον «Διωγμό της Σμύρνης». Μου άρεσε αυτή η λέξη. Πολύ περισσότερο από την «εκδίωξη». Είναι σαν να εμπεριέχει τον σπαραγμό. Και, την εποχή που ακόμη ακούγονταν στο ραδιόφωνο οι ανακοινώσεις του Ερυθρού Σταυρού γι’ αυτούς που «…τελευταία φορά τους είδαν στην ξύλινη αποβάθρα», επηρεασμένη από τον μικρασιάτη παππού μου, έβλεπα στον ύπνο μου εφιάλτες με φόντο τη φλεγόμενη Σμύρνη.
Οποιος κι αν είναι ο τίτλος, όμως, στον υπότιτλο θα έπρεπε να υπογραμμίζεται η έννοια της προδοσίας· διότι αυτό που συνέβη σαν σήμερα πριν από 104 χρόνια ήταν το αποτέλεσμα μιας προδοσίας της Ιστορίας και των κουμανταδόρων της, απέναντι σε έναν πληθυσμό που πλήρωσε με τον πιο βαρύ και απάνθρωπο τρόπο αλλότρια παιχνίδια εξουσίας και, στη συνέχεια, ήρθε αντιμέτωπος με την καχυποψία μιας φοβισμένης και εξαντλημένης, εκείνη την εποχή, από τους πολέμους (πέντε σε μια εικοσαετία) Ελλάδας· που μετακύλησε το φταίξιμο και «υποδέχθηκε» το θύμα ως θύτη. «Πρόσφηκες» έλεγαν τους πρόσφυγες οι Ελλαδίτες, αναφερόμενοι προφανώς στο ενοχλητικό έντομο. Ωστόσο, πολύ γρήγορα, όπως υποστηρίζει ο καθηγητής Γιώργος Μαυρογορδάτος, «…η αποκατάσταση και αφομοίωση των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής υπήρξε και παραμένει το μεγαλύτερο ειρηνικό επίτευγμα του νεοελληνικού κράτους – και, κατ’ επέκταση, του νεοελληνικού έθνους».
Αυτό και μόνο θα μπορούσε να είναι μια σπουδαία προσφορά – έστω ασυνείδητης, έστω ως αποτέλεσμα της «ιστορικής καραμπόλας» – των Μικρασιατών στην Ελλάδα. Η άγνωστη ακόμη λέξη «ενσωμάτωση» έγινε καθημερινή πρακτική εφαρμογή. Ο ερχομός τους έδωσε την ευκαιρία στους Ελλαδίτες να δείξουν ότι, όταν θέλουν, μπορούν να παραμερίσουν τις προκαταλήψεις, να πάρουν μια βαθιά ανάσα και να διαχειριστούν δημιουργικά και παραγωγικά τις μεγάλες προκλήσεις. Για παράδειγμα, οι πρόσφυγες ήρθαν σε μια χώρα με υποτυπώδεις υποδομές. Στην Αθήνα δεν υπήρχε δίκτυο ύδρευσης. Ο διπλασιασμός του πληθυσμού της κατέστησε αναγκαία τη δημιουργία του και την κατασκευή του φράγματος του Μαραθώνα.
Κυρίως όμως οι Μικρασιάτες «γλύκαναν», «νοστίμεψαν» την καθημερινότητα του Ελληνα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα φαγητά τους, στα σουβλάκια και τα κεμπάμπια τους, τα σουτζουκάκια και τα κουλουράκια τους· ούτε μόνο στη νοικοκυροσύνη τους ή στο ότι έμαθαν στους ντόπιους να πλένονται πιο συχνά, έστω κι αν αυτό χρέωσε στις γυναίκες τον υποτιμητικό τίτλο της «παστρικιάς». Ούτε καν στο ότι έβαλαν τις βάσεις του αστικού πολιτισμού. Είναι ακόμη και η καθοριστική επίδρασή τους στο λαϊκό τραγούδι και το ρεμπέτικο, τη λογοτεχνία και την ποίηση, την ζωγραφική, τη γλυπτική· αλλά και το ότι αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για κάποια πολύ σημαντικά έργα του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού· και θεωρώ ότι σήμερα οφείλουμε όλοι να σκύψουμε το κεφάλι στη μνήμη τους.
Αγνοια
Με λύπη διαπιστώνω ότι οι νεότερες γενιές ελάχιστα γνωρίζουν για τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η λέξη «πρόσφυγες» τους προκαλεί συνειρμούς με τα σύγχρονα προσφυγικά κύματα και όχι με τους Μικρασιάτες. Θα τους πρότεινα, λοιπόν, να διαβάσουν τη «Μάστιγα της Ασίας» (εκδ. ΜΙΝΩΑΣ), την προσωπική μαρτυρία του Τζορτζ Χόρτον, πρόξενου των ΗΠΑ στη Σμύρνη εκείνες τις ημέρες, ο οποίος μάλιστα βοήθησε πολλούς Ελληνες να διαφύγουν, σε αντίθεση με τον έλληνα κυβερνήτη Αριστείδη Στεργιάδη που τους γύρισε την πλάτη· ή τη «Δακρυσμένη Μικρασία» του Βασίλη Τζανακάρη (εκδ. Μεταίχμιο). Κι αν έχουν ξεμάθει να διαβάζουν, ας δουν την ταινία «Σμύρνη μου αγαπημένη»· που κάθε φορά που τη βλέπω, στη σκηνή του λιντσαρίσματος του μητροπολίτη Χρυσόστομου, κλείνω τα μάτια μου.