Είναι όλοι αντισυστημικοί;
Σε λίγες μέρες στο κρατίδιο της Σαξονίας-Ανχαλτ, οι Εναλλακτικοί για τη Γερμανία αναμένεται να επιτύχουν θριαμβευτική νίκη με ποσοστό άνω του 40%. Αυτό θα προκαλέσει μείζον πρόβλημα διακυβέρνησης. Θυμίζουμε ότι το τέλος της γερμανικής Δημοκρατίας της Βαϊμάρης πυροδοτήθηκε από τις εκλογές στην Πρωσία, το 1932, στην οποία ήταν τότε επαρχία το Μαγδεμβούργο. Οι ναζιστές έλαβαν 37%, αποκλείοντας τη δυνατότητα στον συνασπισμό Σοσιαλδημοκρατών-Κέντρου να σχηματίσει νέα κυβέρνηση με κοινοβουλευτική εμπιστοσύνη. Υπάρχει κάποιο μήνυμα για εμάς;
Είναι γνωστό ότι οι βαθύτερες αιτίες της ανόδου της Ακροδεξιάς σχετίζονται με την οικονομική κατάσταση και τις προσδοκίες των νοικοκυριών, η απογοήτευση των οποίων υποδαυλίζεται από το μεταναστευτικό πρόβλημα. Το φαινόμενο γίνεται οξύτερο όταν βλέπει κανείς οικονομική ανάπτυξη, δίχως όμως διάχυση ευκαιριών. Η αίσθηση αποκλεισμού είναι μεγαλύτερη όταν ένα νέο ζευγάρι βλέπει γειτονιές να αναπλάθονται και ενοίκια να εκτοξεύονται.
Υπάρχει, όμως, και μία άλλη διάσταση στο πρόβλημα. Αφορά τον πολιτισμό των θεσμών και της πολιτικής, και δη τη νοοτροπία της εξουσίας. Συχνά αποδίδεται με το όνομα της αλαζονείας. Ενίοτε, συνοδεύεται με την αντιμετώπιση όλων των άλλων ως αντισυστημικών. Βραχυπρόθεσμα αυτό αποδίδει. Εξοργίζει την αντιπολίτευση και ισχυροποιεί κάθε λογής ακραίους. Ετσι, όμως, ανακυκλώνει το πρόβλημα. Το αποτέλεσμα είναι ότι υπονομεύει κάτι θεμελιώδες για μία δημοκρατία: τον δημιουργικό ανταγωνισμό και την εναλλαγή μεταξύ δύο μετριοπαθών παρατάξεων ή συνασπισμών.
Η άμιλλα και ο αμοιβαίος σεβασμός στην πολιτική και κοινοβουλευτική ζωή δεν είναι πράξη μεγαλοφροσύνης. Είναι πράξη δημοκρατικής ευθύνης. Και η εξίσωση όλων των αντιπάλων, ως αντισυστημικών, είναι πράξη κοντόθωρη. Ενδυναμώνονται τα άκρα και, αν συντρέξουν οι κατάλληλες συνθήκες και τα κατάλληλα πρόσωπα, θα κινδυνεύσουμε να μας κυβερνήσουν δημαγωγοί. Δεν πρέπει να έχουμε αμφιβολίες ότι ο δημαγωγός στη Σαξονία-Ανχαλτ πείθει ευρύτατα ακροατήρια ότι η εξουσία τους αντιμετωπίζει ως αντισυστημικούς. Και αυτό το επιτυγχάνει επειδή δεν υπήρξε πεδίο πολιτικής διαπάλης που να εγκολπώνει την αντιπαράθεση και να αδρανοποιεί τον εξτρεμισμό. Το ίδιο φοβάμαι θα συμβεί στη Γαλλία αύριο.
Αλλά ακόμη και αυτό να μη συμβεί, είναι λάθος της εξουσίας να αδιαφορεί για την απομόνωση. Η ικανότητα διακυβέρνησης προϋποθέτει αποδοχή σε έναν κύκλο ευρύτερο των υπαρκτών, ακόμη και των δυνητικών, ψηφοφόρων σου. Προϋποθέτει την ικανότητα να πείθεις κατά περίπτωση, ή έστω να συνδιαλέγεσαι υπεύθυνα, με ένα ευρύτερο κοινό. Προϋποθέτει οι πολιτικοί θεσμοί να είναι ανοιχτοί στον εσωτερικό αντίλογο, με όρους δημοκρατικής λειτουργίας, ακόμη και όταν η συναίνεση δεν επιτυγχάνεται.
Δεν πρέπει να παρερμηνευθούμε. Εχουμε κατ’ επανάληψη τονίσει τη σημασία της συνεννόησης. Και έχουμε ασκήσει κριτική στην ανέξοδη άρνηση από την αντιπολίτευση. Νομίζουμε ότι το πολιτικό σύστημα πρέπει εν γένει να αναδεχτεί τις ευθύνες του ενόψει ευρύτερης αμφισβήτησης. Ομως είναι πιο επικίνδυνη η άρνηση από την πλευρά της εξουσίας.