Κρανιδιώτης 2.0: Οι χαμένες(;) ευκαιρίες
Η αναμενόμενη αναβάθμιση της Τουρκίας είναι δεδομένο, όχι πρόβλεψη. Μετά την Ουκρανία και το Ιράν, η Αγκυρα αναδεικνύεται σταθεροποιητικός εταίρος της Δύσης, ενώ τα συστημικά αναχώματα υποχωρούν, αφήνοντας χώρο σε «γυμνή» αναμέτρηση ισχύος, δίχως διαιτητή. Ρωσικός και τουρκικός αναθεωρητισμός δεν διαφέρουν σε αρχή, μόνο σε δύο μέτρα και δύο σταθμά από τη Δύση. Σε αυτό το περιβάλλον αναδύεται η λογική μιας μεγάλης διαπραγμάτευσης στο τρίγωνο Δύσης -Ελλάδας – Τουρκίας. Το ερώτημα είναι αν η Αθήνα θα διαμορφώσει ενεργά τη δυτική πολιτική ή θα την παραλάβει έτοιμη.
Με ποια ιδιότητα σκοπεύει, λοιπόν, η Ελλάδα να συστηθεί εκτός συνόρων; Ως αναλώσιμος «υπεργολάβος» ή ως προνοητικός «αρχιτέκτονας»; Οι πρώτοι πολυάριθμοι. Oι δεύτεροι σπάνιοι. Ο τελευταίος αρχιτέκτονας ήταν ο Γιάννος Κρανιδιώτης. Δεν διαχειρίστηκε το Ελσίνκι αλλά το διαμόρφωσε, κλειδώνοντας την ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου, συνδέοντας διαφορετικά συμφέροντα και διαμορφώνοντας επωφελείς ισορροπίες. Στην πίεση του 1999 για την τουρκική υποψηφιότητα απάντησε με φράση που αξίζει να ξαναειπωθεί σήμερα: «Πού θα πάει, θα τα καταφέρουμε».
Σήμερα λείπει αυτό: ένα δυτικό πλαίσιο πολυμερούς διαπραγμάτευσης όπου η Ελλάδα κάθεται ως ίση προς ίσους, όχι ως παρατηρήτρια της στρατηγικής επανευθυγράμμισης Ευρώπης – Τουρκίας. Κανείς ισχυρός δεν ζήτησε από την Άγκυρα να αποκηρύξει τον μεγαλοϊδεατισμό της. Ούτε η Αθήνα διεκδίκησε συνιδιοκτησία του δυτικού ανοίγματος προς την Τουρκία. Στο ίδιο τραπέζι ανήκει και η ελληνική στάση στο Ουκρανικό – όχι ως λογαριασμός προς είσπραξη, αλλά ως επίκληση αμοιβαιότητας.
Πράγματι, ο Ερντογάν διαπραγματεύεται με ΗΠΑ και ορισμένα κράτη-μέλη της ΕΕ, όχι με την Ελλάδα που δεν αντιμετωπίζει ως ίση – η διαφορά παίκτη από μη παίκτη στη Δύση φαίνεται εκεί: στον δεύτερο λένε τι πρέπει να γίνει· στον πρώτο ρωτούν «τι νομίζεις πώς πρέπει να κάνουμε;».
Το ρίσκο δεν είναι της διαπραγμάτευσης αλλά της αναβολής της: σε συνθήκες αλλαγής καθεστώτος, αποτυχημένη διευθέτηση ανοίγει τον δρόμο σε εξαναγκαστική διπλωματία. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αποδεσμευτεί αφήνοντας πίσω σχετικά σταθερούς μηχανισμούς εξυπηρέτησης συμφερόντων. Αν η Αθήνα φανεί αδιάλλακτη, το «πράσινο φως» θα δοθεί αλλού να επιβάλει τους όρους. Μήπως, η Δύση έχει, υπερβολικά μονόπλευρα, εκχωρήσει στην Ελλάδα το βάρος υπεράσπισης της «Δυτικής λίμνης», χωρίς αντίστοιχο λόγο στη διαμόρφωσή της;
Η λύση δεν είναι αφέλεια αλλά προτεραιότητα: πρώτα ενεργητική διαπραγμάτευση τολμηρού οράματος με Αμερικανούς και Ευρωπαίους για μια εκλογικευμένη Τουρκία, μετά η Άγκυρα. Η στάση αυτή δεν είναι επιθετικότητα αλλά εξωστρεφής πατριωτισμός, που ενίσχυσε τον ρόλο της χώρας.
Λείπει, τέλος, η αφηγηματική υποδομή: η δημόσια διπλωματία ως στοιχείο του σχεδιασμού, όχι συμπλήρωμα. Το 2015, η συμβολική βαρύτητα της Ελλάδας κινητοποίησε φιλελληνικές φωνές υπέρ της παραμονής στην ευρωζώνη. Ανάλογο απόθεμα νομιμοποίησης παραμένει ανενεργό στην επαναπροσέγγιση Τουρκίας – Δύσης. Το ίδιο ισχύει για τον διαμεσολαβητικό ρόλο πέραν των ελληνοτουρκικών: η ευρεία αποδοχή της από αντιμαχόμενα μέρη στο Ιράν θα προσέφερε μόχλευση και επιρροή εντός Δύσης, εξισορροπώντας την τουρκική αναβάθμιση – ευκαιρία, ανεκμετάλλευτη.
Το παράθυρο ευκαιρίας στενεύει. Το αν οι ευκαιρίες του τίτλου είναι χαμένες παραμένει ερωτηματικό – και η απάντηση εξαρτάται από εμάς: αν θα βρούμε τον δικό μας προνοητικό Κρανιδιώτη, με φιλότιμο και αυτοπεποίθηση, ή αν θα αρκεστούμε, για ακόμη μία φορά, με μάτια ερμητικά κλειστά, στην πεπατημένη.
Ο Σωτήρης Σέρμπος είναι καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης