Η «Δεξιά του Κυρίου» και η Εκκλησία

Η ΝΔ γιόρτασε στις 4 Οκτωβρίου τα πεντηκοστά δεύτερα γενέθλιά της. Σε αντίθεση με το ΠΑΣΟΚ, η τυπολογία της σχέσης της με την Εκκλησία δεν αποτέλεσε προγραμματική αρχή της καταστατικής της διακήρυξης.

Τα πρώτα της ίχνη, ωστόσο, εντοπίζονται ήδη στα τέλη του 1974, όταν η κυβέρνηση της ΝΔ, υπό την πρωθυπουργία του ιδρυτή της Κων. Καραμανλή, κατέθεσε δύο σχέδια Συντάγματος, ενόψει της κατάρτισης του πρώτου μεταπολιτευτικού, καταστατικού χάρτη της χώρας. Η πρόταση περιλάμβανε την απάλειψη της συνταγματικής επίκλησης «Εἰς τό ὄνομα τῆς Ἁγίας καί Ὁμooυσίoυ καί Ἀδιαιρέτoυ Tριάδoς», με την Παιδεία να αποβλέπει μόνο στην «ἠθικήν καί πνευματικήν ἀγωγήν, τήν ἀνάπτυξιν τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως καί τήν διαμόρφωσιν ἐλευθέρων καί ὑπευθύνων πολιτῶν», χωρίς να αποτελεί η θρησκευτική διαπαιδαγώγηση μέρος της πρόνοιας του συνταγματικού νομοθέτη. Αν και οι ρυθμίσεις αυτές απέβλεπαν στην εκκοσμίκευση του Κράτους και στη χαλάρωση των δεσμών του με την Εκκλησία, δεν ενσωματώθηκαν, λόγω της κρισιμότητας της ιστορικής συγκυρίας, στο κείμενο του Συντάγματος που τελικώς ψηφίστηκε.

Στα θετικά πεπραγμένα της πρώτης αυτής κυβερνητικής θητείας καταλέγεται και η ψήφιση το 1977, επί υπουργού Παιδείας Γ. Ράλλη, του πρώτου μεταπολιτευτικά Καταστατικού Νόμου της Εκκλησίας της Ελλάδος, ο οποίος αποδείχθηκε, με τις κατάλληλες (όχι όμως και ευάριθμες) προσαρμογές, ιδιαιτέρως ανθεκτικός μέχρι σήμερα…

Την τριετία 1990-1993 η ΝΔ αναλαμβάνει, με πρωθυπουργό τον Κ. Μητσοτάκη, για δεύτερη φορά, τη διακυβέρνηση της χώρας. Οι προγραμματικές δηλώσεις της Τρίτης 24 Απριλίου 1990 επιφυλάσσουν ξεχωριστή αναφορά τόσο στις σχέσεις με την Εκκλησία όσο και στην αξιοποίηση της εκκλησιαστικής περιουσίας.

1. Ως προς το πρώτο, ας κρατήσουμε την πρωθυπουργική διαβεβαίωση ότι «Οι σχέσεις Πολιτείας και Εκκλησίας πρέπει να είναι ομαλές και αδιατάρακτες. Για μας ισχύει μία αρχή: Λιγότερη παρέμβαση του Κράτους στην Εκκλησία».

2. Ως προς το δεύτερο, ο πρωθυπουργός δεσμεύθηκε ότι «Η αγροτική γη πρέπει να περιέλθει στους ακτήμονες αγρότες. Το κράτος θα διανείμει πρώτα τη δική του γη και σε συνεργασία με την Εκκλησία θα μοιράσει στους ακτήμονες αγρότες την αγροτική μοναστηριακή και εκκλησιαστική γη».

Στο σημείο αυτό πρέπει να καταγραφεί η αντίθεση της ΝΔ στον περίπυστο Ν. 1700 με τον οποίο το ΠΑΣΟΚ επιχείρησε, το 1987, ανεπιτυχώς να υφαρπάξει μεγάλο μέρος της μοναστηριακής περιουσίας, γεγονός το οποίο ρηγμάτωσε τη σχέση του με την Εκκλησία.

Η κυβερνητική ευθύνη ανατίθεται στη ΝΔ, για τρίτη φορά μεταπολιτευτικά, στις 7 Μαρτίου 2004. Κατά την περίοδο αυτή, επιχειρεί ένα άνοιγμα προς τις λοιπές, πλην της επικρατούσας Ορθόδοξης Εκκλησίας, θρησκευτικές κοινότητες, μεταρρυθμίζοντας το σύστημα αδειοδότησης για την ίδρυση των λατρευτικών χώρων τους.

Η ΝΔ ανήλθε εκ νέου στην εξουσία την 7η Ιουλίου 2019. Το δυστοπικό περιβάλλον που διαμόρφωσε η πανδημία της Covid-19 ανάγκασε την Πολιτεία να συρρικνώσει το δικαίωμα της ελευθερίας της λατρείας, δοκιμάζοντας την πολυκύμαντη σχέση της με την Εκκλησία.

Στην κυβέρνηση, πάντως, της ΝΔ πρέπει να πιστωθεί ο καθορισμός των οργανικών θέσεων των κληρικών, το 2023 – μία εκκρεμότητα που χρόνιζε ήδη 78 χρόνια! Από την άλλη, η νομοθέτηση του πολιτικού γάμου μεταξύ ατόμων του ιδίου φύλου προκάλεσε νέες αναταράξεις… Ωστόσο, η μη συμπερίληψη των περί θρησκείας διατάξεων του Συντάγματος στην υπό εξέλιξη αναθεώρηση αποκατέστησε την κανονικότητα…         

Ο Γεώργιος Ι. Ανδρουτσόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Νομικής ΕΚΠΑ, είναι διευθυντής του Εργαστηρίου «Εκκλησιαστικού Δικαίου και σχέσεων Κράτους – Θρησκευμάτων» στην ίδια σχολή και δικηγόρος