Διονύσης Χαριτόπουλος: Ο τελευταίος των ατάκτων του Πειραιά και της λογοτεχνίας
Οπου κι αν ήταν, κουβαλούσε τον Πειραιά μέσα του· μέχρι το τέλος του, την Πέμπτη· στα 79 του. Ιστορία πρώτη: ταξιδεύει για Υδρα. Θέλει να καπνίσει. Προσεγγίζει έναν μουντρούχο καμαρότο: «Πού μπορώ να το ανάψω;» ρωτά. «Από πού είσαι;» απαντά διερευνητικά ο ναυτικός. «Κολωνάκι» λέει ο Διονύσης. Ο καμαρότος σκάει χαμόγελο σαν ήλιος. «Πατρίδα! Κι εγώ Αγιοσοφιώτης είμαι· Πειραιώτης! Πάμε να σου δείξω».
Ο συγγραφέας Διονύσης Χαριτόπουλος, που έφυγε για πάντα πια, το διηγήθηκε το 2016 στη μεγάλη τιμητική εκδήλωση γι’ αυτόν. Πού άλλου; Στο κατάμεστο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Με πρωτοβουλία του δημάρχου Γιάννη Μώραλη. Η συγκίνησή του ήταν μεγάλη. Κι ας είχε φύγει ο Διονύσης από το μεγάλο λιμάνι χρόνια· πρώτα για Αγγλία και μετά για Αθήνα. Μέχρι που τα πούλησε και τα άφησε όλα πίσω. Και κυνήγησε το όνειρό του – να αφιερωθεί στη γραφή και μόνο.
«Ο ίδιος ο Πειραιάς σε προετοιμάζει να φύγεις» είχε πει στη Μαρία Λούκα το 2017 («Vice»). Κάθε δρόμος οδηγεί στη θάλασσα. Γεννήθηκε στα Μανιάτικα το 1947. Συχνά έλεγε ότι το μέρος είχε και φαβέλες. Β’ Πειραιά μετεμφυλιακή, όχι αστεία. Λαϊκές τάξεις. Πρόσφυγες. Περιθώριο. Ναυτικοί. Πρώιμοι μαφιόζοι. Νταβατζήδες και αγαπητικοί. Κυνηγημένοι αριστεροί σαν τον «κόκκινο δάσκαλο». Και βέβαια, στο κέντρο όλων το Μάντσεστερ της Ελλάδας. Και η μεγάλη του αγάπη. Ο Ολυμπιακός.
«Μπήκα στη “μάντρα” πρώτη φορά το 1953. Ετσι λέγαμε χαϊδευτικά το γήπεδό μας και φοβερίζαμε τους αντίπαλους: “Στη μάντρα θα τα πούμε”, “Δεν θα έρθετε στη μάντρα;”. Ο λόγος του προσωνυμίου είναι ότι το Ποδηλατοδρόμιο όπου παίζαμε, το στρωμένο κάτω με καρβουνόσκονη απ’ το παρακείμενο εργοτάξιο λιγνίτη της ΔΕΗ, περιβαλλόταν ολόκληρο από μια χαρακτηριστικά ψηλή μάντρα», έγραψε για «ΤΑ ΝΕΑ» στα εκατό χρόνια του Ολυμπιακού.
Στον βιότοπο της Τρούμπας
Ο Διονύσης δεν καθόταν ήσυχα. Στην άλλη μεριά του λιμανιού, στον Αγιο Νικόλαο, στην μεριά του ΟΛΠ, πιο πάνω σε Φίλωνος, Νοταρά, Μεραρχίας ήταν τα φωτάκια και τα καμπαρέ. Στον βιότοπο της Τρούμπας μυήθηκε από παλικαράκι. Το πρώτο βιβλίο που έπιασε στα χέρια του ήταν «Η Γέφυρα των Στεναγμών». Το είχε ξεχάσει σε ένα «σπίτι» ένας ναυτικός και η κοπέλα τού το χάρισε. Ο Διονύσης ήταν 13 χρονών. Ενα παράθυρο του ανοίχτηκε μέσα στον σκληρό κόσμο της Τρούμπας. Τα βιώματα, οι εικόνες του Πειραιά, οι γκρίζες ζώνες έμελλε να αποτελέσουν την ύλη του μελλοντικού του συγγραφικού έργου (σταθμός η τριλογία του Πειραιά από τον Τόπο που επίσης εξέδιδε εδώ και δέκα χρόνια το έργο του).
Οι εργασίες του, ως φορτοεκφορτωτής στο λιμάνι, στα χυτήρια, στις οικοδομές, έμελλε να είναι το χαρμάνι που θα γεννήσει τις πεζογραφικές του ιδέες. Αρχές ’90 παρατάει μια λαμπρή καριέρα στη διαφήμιση. Αφιερώνεται ολοκληρωτικά στο γράψιμο. Σκληρή, αφαιρετική, λαϊκή γραφή· μα και δουλεμένη, σαν τα χέρια του. Μέσα του καιροφυλακτεί η μεγάλη ιδέα, να γράψει για τον Αρη Βελουχιώτη. Το 1982 παίρνει μια καλύβα στο Μικρό Χωριό της Ευρυτανίας και τη μετασκευάζει. Στον Αρη τον οδηγεί μια φωτογραφία του. Αρχίζει να μαζεύει γι’ αυτόν τα πάντα. Ο Διονύσης συναντά και καταγράφει μαρτυρίες από τους επιζήσαντες μαυροσκούφηδες, σαν τον Γιώργο Χουλιάρα (Περικλή)· τη φρουρά του Αρη. Συνδέεται μαζί τους. Ερευνά πάνω από είκοσι χρόνια. «Συγκλονιστική προσωπικότητα. Πήγαινε όπερα, πήρε τον Σκλάβαινα μια φορά και κάτι άλλους, οι άλλοι γέλαγαν, δεν ξαναπήρε κανέναν. Τραγουδούσε πολύ, μόλις καθόντουσαν έλεγε ελαφρά, έλεγε ρεμπέτικα, με τον Περικλή μαζί. Στη φυλακή ήταν με ένα βιβλίο στο χέρι. Μέχρι να τον φτιάξω με στοίχειωσε. Συγκέντρωσα πάνω από χίλιες μαρτυρίες. Και από αντιπάλους του» λέει ο Χαριτόπουλος στον γράφοντα για «ΤΑ ΝΕΑ» το 2018.
Ο Βελουχιώτης μπεστ σέλερ
Γράφει τον «Αρχηγό των Ατάκτων». Ο Αρης προσγειώνεται στα μεσοαστικά διαμερίσματα· γίνεται μπεστ σέλερ. Τον φώτισε ο Διονύσης· χωρίς να του αφαιρεί τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ο αιρετικός συγγραφέας ήλθε όμως και σε σύγκρουση με μέρος της Αριστεράς, αφού κατηγορήθηκε πως αφαιρούσε το κοινωνικό πλαίσιο και τις συνθήκες της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης – όπως και τον καθοριστικό ρόλο του ΚΚΕ σε αυτή. Τον εγκαλούσαν πως έλεγε άτακτο έναν κομμουνιστή. Η τομή όμως ήταν μεγάλη. Ο Χαριτόπουλος, άτακτος και όχι ένθετος της Αριστεράς, διατήρησε μια δική του κοσμοθεωρία για τα πράγματα. Η ματιά στη λαϊκότητα που την ήξερε εν τη γενέσει της, η κατανόηση του λαϊκού κόσμου με τον οποίο ζυμώθηκε, η αγάπη για την πατρίδα. «Yπάρχει μια χορδή. Σου δείχνει ότι δεν είσαι ένα τυχαίο άθυρμα στον αέρα». Ετσι όριζε την πατρίδα στον γράφοντα, πάντα, για «ΤΑ ΝΕΑ» (2018).
Δύο γυναίκες τον καθορίζουν. Η Ελένη· και η Μαλβίνα. Για τη δεύτερη γράφει το αμφίσημο «Ανεμος κουβάρι». Ζουν έναν πυκνό – θυελλώδη έρωτα. Μεταμεσονύκτιες ώρες, πάνε σε σκυλάδικα. Ο Διονύσης λάτρευε το ρεμπέτικο και το λαϊκό. Σπάνια χόρευε ζεϊμπέκικο – το «Ισως αύριο» (του Τσιτσάνη). Μα το ορίζει έξοχα σε ένα κείμενο στα «ΝΕΑ» (2002) που γνωρίζει αναδημοσιεύσεις – ρεκόρ: «Είναι η σωματική έκφραση της ήττας. Η απελπισία της ζωής. Το ανεκπλήρωτο όνειρο. Είναι το “δεν τα βγάζω πέρα”» έγραφε και διαβάζεται πικρά σήμερα που το ζεϊμπέκικο διδάσκεται σε «ακαδημίες». Ο Διονύσης από το 2018 έμενε μόνιμα στο Μικρό Χωριό. Εγραφε μανιωδώς βέβαια. Δούλευε σκληρά, ξυπνούσε στις 6 με αμέτρητους εσπρέσο. Πάντα επέστρεφε πεζογραφικά βέβαια στο μεγάλο λιμάνι. «Οπως λέγεται, το πιστωτικό υπόλοιπο κάθε συγγραφέα είναι η παιδική του ηλικία. Απ’ αυτή την άποψη είμαι πάμπλουτος. Μεγάλωσα με τον δύσκολο τρόπο, στην εποχή της μεγάλης ανέχειας και της βίας, στο πιο σκληρό γκέτο φτωχών και παραβατικών που υπήρχε. Είναι επόμενο να επιστρέφω πάντα εκεί όπου βρίσκεται η ψυχή μου, να μιλήσω για πρόσωπα, ιστορίες, εικόνες, ήχους που ακόμη με στοιχειώνουν. Αλλωστε, ο Πειραιάς είναι μια πόλη με τεράστια μυθογενετική ισχύ. Είναι γνωστό πως ο Καραγάτσης κατέβαινε καθημερινά από την Αθήνα και πέρναγε ατελείωτες ώρες στα καφενεία της ακτής Μιαούλη, για να αλιεύσει ιστορίες. Το ίδιο έκανε και ο Τσιφόρος, για να περιγράψει τα “Παιδιά της πιάτσας” και άλλοι συγγραφείς. Εν ολίγοις, κάθε φορά έχω κάτι νέο να πω» είπε στον γράφοντα στην τελευταία του συνέντευξη (Απρίλιος 2025, «ΤΑ ΝΕΑ»). Αφήνει έργο και ένα λαϊκό βαρύ αποτύπωμα.