«Тамырларсыз нишләрмен?»: Берлин сәхнәсендә Гаяз Исхакый дөньясы
Бу тарихи вакыйганың үзәгендә торучы – Берлиндагы «Дәртле» татар клубы җитәкчесе Ләйсән Гәрәева «Татар-информ»га проектның ничек башлануы һәм сәхнә арты серләре белән уртаклашты.
Хыялдан – беренче адымнарга
Бу вакыйга безнең татар халкы, теле һәм милләте өчен бик зур тарихи адым булды, – дип сөйли башлады Ләйсән Гәрәева. – Спектакль өстендә эш узган елның май башында ук – ун айдан артык элек башланып китте.
Барысы да Татарстан Республикасының Лейпциг шәһәрендәге вәкаләтле вәкиле Таһир Гатауллин белән танышудан башланды. Таһир абый – чын татар җанлы кеше, ул безнең «Дәртле читек» клубына башта ук матди һәм рухи ярдәмен күрсәтеп килде. Ул режиссер Айдар Җәббаров белән дә таныш булган. Көннәрнең берсендә Айдар: «Берлинда бик рәхәтләнеп спектакль куясым килә», – дип, хыялын әйтә. Чөнки Германиядә, аерым алганда Берлинда, татарлар бик күп, һәм мондагы театр мохите аңа бик ошаган була.
Таһир абый миңа шалтыратып: «Шундый режиссер бар, Германиядә спектакль оештырырга ярдәм итә алмас идеңме?» – дип сорагач, рәхәтләнеп ризалаштым. Үзем дә татар чараларын оештырырга яратам. Соңрак Айдар белән элемтәгә кердек. Эш күләме зур булганга, үземә ярдәмче кирәклеген аңладым һәм Франкфуртта яшәүче милләттәшебез Эльза Нәбиуллинаны чакырдым. Ул да бик сөенеп кушылды, – ди Ләйсән Гәрәева.
«Безнең артистлар профессионаллардан кимен куймады»
Беренче чиратта мәйданчык табу мөһим иде, – дип дәвам итте Ләйсән Гәрәева – Мин Берлиндагы бик күп театрларга мөрәҗәгать иттем. Безгә беренче тапкыр өчен кечерәк, «камерный» театр кулайрак дип таптык. Театр җитәкчеләренә үзебезнең проект турында сөйләдек: кемнәр без, татарлар кем ул, нинди спектакль куярга телибез…
Берничә уңай җавап алгач, Айдар белән «Ballhaus Prinzenallee» алман-төрек театрын сайладык. Берлинда урын табу җиңел эш түгел, чөнки театрларның графигы бер ел алдан төзелә. Безгә аларның буш көннәреннән сайларга туры килде, шулай итеп, мартны билгеләдек.
Киләсе этап – кастинг булды. Германиядәге татар төркемнәренә игълан чыгардык. Дүрт ай дәвамында бик күп кеше видеоларын җибәрде. Кызганыч, алар арасында тәҗрибәле артистлар юк иде, әмма Айдар иң сәләтлеләрен сайлап алып, труппа җыйды. Безнең артистлар профессионаллардан кимен куймады. Алар – чын талант ияләре. Әгәр тормыш юлларын театрга багышлаган булсалар, бик күренекле артистларга әйләнгән булырлар иде. Сәхнәдәге чыгышлары искиткеч уңышлы булды, – дип горурланып сөйли Ләйсән Гәрәева.
Труппаның географиясе дә киң: кемдер Франкфурттан, Штутгарттан, хәтта Париждан да килеп уйначы кешеләр булган. Әмма төп состав – Берлинда яшәүче милләттәшләребез.
Айдар Казанда булганга, репетицияләрне Zoom аша уздырдык. Бу бик кызыклы һәм җаваплы процесс иде, – диде ул.
Тамырлар турындагы хакыйкать
Спектакль нигезенә Айдар Җәббаровның Әлмәт театрында куелган «Ул әле өйләнмәгән иде» спектакле алынды. Ләкин без аны Берлин мохитенә яраклаштырып, күп җирләрен үзгәрттек. Мәсәлән, әсәр буенча Шәмсинең сөйгәне Анна – Санкт-Петербургтагы рус кызы булса, без аны Германиядә яшәүче алман хатыны итеп күрсәттек. Тамашада алман теле дә яңгырады.
Шәмси төшендә әнисен күрә. Әнисе кулына тамырлары белән умырып алынган агач тоткан. Ул: «Улым, син алман кызы белән яши башлагач, без бу агачны тамыры белән казып алдык», – ди. Шәмсинең: «Әнкәй, нишләп аны умырдың? Мин тамырсыз нишләрмен?» – дип өзгәләнгән мизгелләре тамашачының күңеленә бик нык үтеп керде. Бу этюд Әлмәт театрында юк иде, без аны махсус керттек. Артистларыбыз Әлмәт театры актерларының уйнау манерасыннан, сөйләменнән күп нәрсәне өйрәнделәр. Алар безнең өчен үрнәк һәм укытучылар булды.
«Катнаш никах, тамырларны, телне югалту куркынычы чит илдә бик актуаль тема»
Спектакльне сайлаган вакытта безнең өчен тема, идея, аның Берлин сәхнәсендә актуаль булуы мөһим иде. Спектакль Гаяз Исхаки әсәрләре буенча куелачак икәне безнең өчен, шулай ук, бик мөһим иде. Чөнки Гаяз Исхаки Берлинда озак еллар яшәгән, татар газеталары чыгарып, иҗат иткән. Шуның әсәрләрен барлап, карап чыкканнан соң, без Исхакыйның «Ул әле өйләнмәгән иде» повестенең сюжетын төп чыганак итеп алдык. Чөнки катнаш никах, тамырларны, телне югалту куркынычы бигрәк тә чит илдә бик актуаль тема.
Аннан тыш, бу әсәр эмиграция турында да. Бигрәк тә чит илдә үз мәдәни мохитеңне аңлата алмау турында. Чит ил кешесе сине ничек кенә аңларга тырышмаса да, аларга контекст җитми. Һәм бу – эмиграцияның иң тирән яраларның берсе, – дип аңлатты Ләйсән Гәрәева.
«Мәгънәле, уйландыра торган милли чаралар моңа кадәр юк иде»
Спектакльгә бик күп тамашачы килде. Башта без чакырылган кунаклар белән бергә күп дигәндә 100 кеше җыярбыз дип планлаштырган идек. Ләкин нәтиҗә безне таң калдырды: ике көн эчендә 201 кеше билет алды, тагын 30га якын чакырулы кунагыбыз бар иде. Барлыгы 230дан артык кеше килде. Үзебез дә моңа ышана алмыйбыз. Нәкъ менә татар театрына, тирән мәгънәле мәдәни чарага тамашачы шулкадәр тансык булган икән.
Чит илдә яшәүче милләттәшләребез өчен Сабантуй төп чара булып санала. Күпләр, бигрәк тә монда туып-үскән балалар, татар мәдәнияте Сабантуйдан гына тора дип уйлый башлады. Сабантуй бит ул – уен-көлке, җыр-бию, җырлау... Ә менә мондый тирән мәгънәле, уйландыра торган милли чаралар моңа кадәр юк иде. Без беренче булып шундый чара ясадык.
«Гаяз Исхакый дөньясының никадәр тирән икәнен үз халкыбызга да, башкаларга да күрсәтә алдык»
Спектакльгә бик күп тамашачы күп килде. Башта без чакырылган кунаклар белән бергә күп дигәндә 100 кеше җыярбыз дип планлаштырган идек. Ләкин нәтиҗә безне таң калдырды: ике көн эчендә 201 кеше билет алды, 30га якын чакырулы кунагыбыз бар иде. Барлыгы 230дан артык кеше килде. Үзебез дә моңа ышана алмыйбыз. Нәкъ менә татар театрына, тирән мәгънәле мәдәни чарага тамашачы шулкадәр тансык булган икән!
Чит илдә яшәүче милләттәшләребез өчен Сабантуй төп чара булып санала. Күпләр, бигрәк тә монда туып-үскән балалар, татар мәдәнияте Сабантуйдан гына тора дип уйлый башлады. Сабантуй бит ул – уен-көлке, җыр-бию, күңел ачу... Ә менә мондый тирән мәгънәле, уйландыра торган әйберләр моңа кадәр юк иде. Без беренче булып шундый чара ясадык.
Килгән кунакларның исләре китте, «тагын барасыбыз килә, безгә татар театры кирәк булган», диделәр. Без татар әдәбиятының, Гаяз Исхакый дөньясының никадәр тирән икәнен үз халкыбызга да, башкаларга да күрсәтә алдык. Бу – безнең халыкара сәхнәгә чыккан беренче әсәребез.
Тамашачылар арасында немецлар да күп иде. Алар арасында дусларыбыз да, театр сәнгатен яратып килүчеләр дә булды. Татар халкы, режиссер Айдар Җәббаров турында бер тапкыр да ишетмәгән, әмма бу театрның яхшы әсәрләр куюын белеп килгән немецлар да соклануларын белдерде. Кайтавазлар бик уңай булды, без моңа бик сөенәбез, – диде Ләйсән Гәрәева.
«Катнаш никах, тел югалу куркынычы 100 елдан соң да үз көчендә»
Спектакльнең үзенчәлеге – аның заман белән бәйләнешендә, – ди Ләйсән Гәрәева. – Гаяз Исхакый сурәтләгән Анна белән Шәмсинең 1909 елгы мәхәббәт тарихын гына күрсәтеп калмадык. Быел без спектакль өчен махсус берничә кешедән интервью алдык. Алар – катнаш никахта яшәүчеләр һәм үз телләрен югалта барган милләттәшләребез.
Гаяз Исхакый
Фото: © «Татар-информ», Рамил Гали
Шушы интервьюларны «вербатим» алымы аша спектакльгә өлешләп керттек. Актерларыбыз сәхнәгә чыгып, шул кешеләр булып киенеп, аларның сөйләү манерасын саклап, үз тарихларын сөйләде. Максатыбыз – 100 елдан артык вакыт узса да, проблемаларның һаман да шул ук булуын күрсәтү иде.
«1909 елда Анна белән Шәмсине борчыган сораулар – катнаш никах, тел югалу куркынычы – 2025–2026 елларда да үз көчендә кала. Ләкин шуңа карамастан, тел һаман да югалмаган, ул саклана. Димәк, өмет бар», – диде ул.
«Татар рухын Берлин сәхнәсендә саклауны дәвам итәчәкбез»
Бу – зур эшнең башы гына. Спектакльне кабат куячакбыз, Алла боерса. Безне инде башка шәһәрләргә дә гастрольләргә чакыра башладылар.
Труппабыз шулкадәр бердәм, талантлы һәм җаваплы кешеләрдән җыелды. Режиссерыбыз Айдар Җәббаров та канәгать калды. Ул: «Хәзер безгә елга бер спектакль куярга кирәк», – дип, яңа бурычлар йөкләде. Шулай итеп, без яңа иҗади планнар корып, таралыштык. Татар рухын Берлин сәхнәсендә саклауны дәвам итәчәкбез, – диде Ләйсән Гәрәева.
Менә режиссер Айдар Җәббаровның сүзләрен «Татар-информ» стиленә яраклаштырып, басмада чыгарлык итеп эшкәртелгән варианты. Мин аны интервью өлеше яки авторлык колонкасы рәвешендә тәкъдим итәм.
Айдар Җәббаров: «Бу – Европадагы татарларны берләштерү проекты»
Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының баш режиссеры Айдар Җәббаров Берлиндагы премьераның әһәмияте һәм иҗат процессы турында сөйләде:
Фото: © «Татар-информ», Салават Камалетдинов
Бу – беренче чиратта Европада яшәүче милләттәшләребезне берләштерүгә юнәлтелгән проект булып чыкты. Спектакль Берлинда куелачак дигәч, без Гаяз Исхакый иҗатына тукталдык. Бу очраклы түгел: Берлин Исхакый өчен чит-ят шәһәр түгел, аның язмышы һәм иҗаты бу шәһәр белән тыгыз бәйле.
Репетицияләр җиңел барды дип әйтә алмыйм. Башта без Исхакыйның дүрт әсәре нигезендә зур куелыш планлаштырган идек. Ләкин артистларның төрле илләрдә, төрле шәһәрләрдә яшәве җыелу өчен техник авырлыклар тудырды. Шуңа күрә, баштагы идеяне бераз читкә куеп, Әлмәт театрында куелган «Ул әле өйләнмәгән иде» спектакленә таянырга карар кылдык. Без әсәрне яңадан эшләп, аңа заманча үзгәрешләр керттек, видеоязмалар аша материалны өйрәндек.
Нәтиҗәдә, беренче коймак төерле булмады! Тамашаны карарга Европаның төрле почмакларыннан, хәтта Америкадан да килделәр. Бу тәҗрибә шуны күрсәтте: мондый эш милләтебез өчен бүген бик кирәк. Уен-биюле Сабантуйлар да булсын, алар да кирәк, әмма зыялы тамашачы өчен тирән эчтәлекле фикерләр алмашырга мөмкинлек бирүче җитди спектакльләрнең әһәмияте бәяләп бетергесез.
Киләчәктә дә шушы юнәлештә эшләргә насыйп булса, елына бер яңа спектакль чыгарырбыз дип өметләнәм. Бу – безнең алга таба хәрәкәт итү өчен зур этәргеч булды, – дип фикерләре белән уртаклашты режиссер.