Εξ αφορμής

Η πρόσφατη οξεία κριτική στην άποψη της Δόμνας Μιχαηλίδου για το οικογενειακό ζήτημα δείχνει ότι η Ελλάδα δεν είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει με ελευθερία και ευρύτητα τα τρέχοντα δημογραφικά διακυβεύματα.

Η χρήση του όρου «δημογραφία» υποβιβάζει μιαν ευρύτερη θεματική σε στατιστική διάσταση. Θα έπρεπε, αντιθέτως, το πληθυσμιακό θέμα να μας απασχολεί στις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές διαστάσεις του στις οποίες, αναπόφευκτα, προστίθεται το ζήτημα της ασφαλείας. Πληθυσμιακές ήταν οι ανατροπές που προκάλεσαν τη μετάβαση από την Αρχαιότητα στον Μεσαίωνα. Στην πληθυσμιακή σφαίρα ανήκουν, επίσης, οι μεγάλες επιδημίες που αποδεκάτισαν τον πληθυσμό της Ευρώπης. Ολες οι μεγάλες ιστορικές καμπές σχετίζονται με πληθυσμιακές ανακατατάξεις.

Σήμερα προσπαθούμε να προβλέψουμε το μέλλον με αναφορά στις οικονομικές, τις περιβαλλοντικές και τις τεχνολογικές εξελίξεις. Καθώς περιορίζουμε τη συζήτηση στον μικρό μας κόσμο των δυτικότροπων ελίτ, ξεχνούμε τον ιστορικό και γεωγραφικό όγκο του παγκοσμίου πληθυσμού.

Το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας προφανώς δεν αποσυνδέεται από το ευρύτερο αυτό πλαίσιο. Οι σχετικές παρατηρήσεις είναι διαχρονικές. Πώς θα ήταν, επί παραδείγματι, η σημερινή Ελλάδα χωρίς το 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής;

Θεωρούμε την Ελλάδα έναν κλειστό χώρο με αποκλειστικά γηγενείς Ελληνες; Αυτός ο αναπόφευκτα γηρασμένος πληθυσμός, εξυπηρετούμενος από μελλοντικά ρομπότ, πώς θα μπορέσει να καινοτομεί ώστε να προσαρμόζεται στον συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο; Αν, αντιθέτως, η Ελλάδα καταστεί ένα πληθυσμιακό πέρασμα ανάμεσα στην Αφρική, ο πληθυσμός της οποίας θα αυξάνεται εκθετικά, και τη δημογραφικά εξασθενημένη Ευρώπη, η Ελλάδα θα συνιστά χώρα ή χώρο; Υπό τις οικονομικές πιέσεις, μήπως η Ελλάδα μετατρέπεται σε ένα πεδίο real estate, όπου οι κάτοικοι παραχωρούν την προαιώνια κληρονομία τους έναντι πινακίου ευημερίας;

Το συνεπαγόμενο ερώτημα είναι το πώς διαμορφώνεται η εθνική ταυτότητα μέσα σε αυτά τα σενάρια. Εξαερώνεται, παρασυρμένη από τα μεταναστευτικά ρεύματα προς και από την εθνική επικράτεια; Ή, αντιθέτως, καθίσταται αρτηριοσκληρωτική, κεκλεισμένη υλικά και πνευματικά; Και οι δύο οδοί οδηγούν στην εθνική παρακμή – ίσως και στην εξαφάνιση.

Απαιτούνται εναλλακτικές οδοί. Εσωτερικά χρειάζεται ελεύθερη συζήτηση· σε διεθνή κλίμακα, ανταλλαγή απόψεων. Βρισκόμαστε παγκοσμίως σε μιαν ιστορική στιγμή, με χαρακτηριστικά κοινά με το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Και τότε υπήρχε προβληματισμός για τα πληθυσμιακά προβλήματα μετά το τέλος των εχθροπραξιών, με κυρίαρχο το εβραϊκό. Ο πρόεδρος Τρούμαν είχε συστήσει μια μυστική επιτροπή για μια σχετική μελέτη. Η προσπάθεια αυτή δεν τελεσφόρησε· ώστε οι μεταπολεμικές πληθυσμιακές συνθήκες συχνά εξελίχθηκαν δραματικά.

Δυστυχώς, παρά την πιεστική επικαιρότητα των πληθυσμιακών ζητημάτων για τη χώρα μας, στα καθ’ ημάς ούτε σημειώνεται η απαιτούμενη πρόοδος ούτε αξιοποιούνται οι σημαντικές ευκαιρίες. Η εξέλιξη του Κέντρου του ΟΟΣΑ για τους Πληθυσμούς στην Κρήτη, μια τετραετία μετά την ίδρυσή του, είναι αποκαρδιωτική. Αν λειτουργούσε όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί, δηλαδή ως μια μορφή μετεξέλιξης στο παλαιό σχέδιο Τρούμαν, όχι μόνον θα απέφερε σημαντικά οφέλη στην φιλοξενούσα Ελλάδα, αλλά και θα συνέβαλε στη διεύρυνση της συζήτησης και της διεθνούς συνεργασίας για το ελληνικό δημογραφικό και μεταναστευτικό πρόβλημα.

Ο οικονομικός στρουθοκαμηλισμός των περασμένων εποχών οδήγησε στη χρεοκοπία. Ο πληθυσμιακός στρουθοκαμηλισμός οδηγεί στο χάος μιας συνολικής εθνικής καταστροφής. Αντίθετα με την οικονομική κατάρρευση, μια τέτοια φθίνουσα κατάσταση προκύπτει σταδιακά. «Ανεπαισθήτως» εξελίσσεται· αργά διαπιστώνεται· πολύ δύσκολα αναστέλλεται.

Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1).